Wie de discussie over Ommershof uitsluitend ziet als een conflict tussen voor- en tegenstanders van nieuwbouw, mist een belangrijk deel van het verhaal. Onder de oppervlakte spelen verschillende vraagstukken tegelijk. Het gaat over ouderenzorg, over woningnood, over natuur, over cultuurhistorie en over de vraag hoeveel ruimte Nederland nog heeft voor woonvormen die niet eenvoudig in een standaardmodel passen. Juist doordat al die belangen samenkomen op één terrein, is een eenvoudige oplossing nauwelijks denkbaar.
Wie het woonpark vanaf de Graaf van Rechterenweg binnenloopt, ziet niet direct een bouwlocatie. De kronkelende paden, volwassen bomen en kleinschalige bebouwing geven eerder het gevoel van een park dan van een woonwijk.
Dat beeld is niet toevallig ontstaan. Ommershof is in de loop van tientallen jaren uitgegroeid tot een zorgvuldig ingericht landschap waarin wonen en natuur nauw met elkaar zijn verweven. Een deel van het terrein bestaat bovendien uit zogenoemde oude bosgroeiplaatsen: gronden die volgens de definitie sinds ten minste 1832 onafgebroken bos zijn gebleven. Juist daardoor hebben deze bodems een bijzondere ecologische waarde. Niet alleen de bomen zijn belangrijk; ook de bodem zelf bevat een ecosysteem dat zich gedurende bijna twee eeuwen heeft ontwikkeld.
Voor bewoners is dat geen abstract begrip. Zij wijzen op de eekhoorns die zich tussen de bomen voortbewegen, de vogels die er broeden en de rust die volgens hen steeds zeldzamer wordt in Nederland. In hun ogen vormt juist die combinatie van natuur en kleinschalig wonen de essentie van Ommershof.
Ommershof en Vegetarisch Zorgcentrum Felixoord
Uit de meest recente planning voor de herontwikkeling van Ommershof blijkt dat de werkzaamheden de komende jaren volledig zijn gericht op fase 1, die betrekking heeft op de bungalows aan de Eikenlaan, Lindelaan en Roodkapje. Tot en met 2028 staan vooral het selecteren van een ontwerp- en bouwpartner, het uitwerken van ontwerpen, vergunningen, inspraak van de bewonersadviesgroep en de voorbereiding van de bouw op de planning. De daadwerkelijke bouw van de nieuwe bungalows begint volgens de planning pas in het tweede kwartaal van 2029. Pas nadat een deel van de nieuwe woningen gereed is en bewoners kunnen verhuizen, worden eind 2029 de bestaande bungalows in fase 1B gesloopt.
Opvallend is dat Felixoord in deze volledige eerste planning niet voorkomt. Dat betekent dat een eventuele sloop of herontwikkeling van het hoofdgebouw geen onderdeel uitmaakt van de huidige uitvoeringsfase en voorlopig niet op de agenda staat. De beschikbare planning laat zien dat de komende jaren alle aandacht uitgaat naar de vervanging van de bungalows, waardoor er op basis van deze documenten geen aanwijzingen zijn dat Felixoord op korte termijn zal worden afgebroken.
Erfgoed als maatschappelijke waarde
Niet alleen natuurliefhebbers maken zich zorgen. Ook erfgoedorganisaties mengen zich nadrukkelijk in de discussie. Erfgoedvereniging Bond Heemschut en het Cuypersgenootschap vroegen begin 2026 om drie karakteristieke ‘Roodkapje’-bungalows aan te wijzen als gemeentelijk monument. Volgens de organisaties vertegenwoordigen de woningen niet alleen architectonische waarde, maar vertellen zij ook het verhaal van een bijzondere maatschappelijke ontwikkeling: het ontstaan van een vegetarische woongemeenschap die haar tijd vooruit was. In hun aanvraag schrijven zij dat wat eenmaal wordt gesloopt, voorgoed verloren gaat.
Die oproep sluit aan bij een eerder cultuurhistorisch onderzoek dat in opdracht van de gemeente werd uitgevoerd. Daarin adviseren onderzoekers om juist verschillende oorspronkelijke structuren van het park te behouden, historische lanen te herstellen en een aanzienlijk deel van de bestaande bungalowbebouwing te handhaven en waar nodig te renoveren.
Ook de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed ziet cultuurhistorische waarde. Ommershof werd opgenomen op een zogenoemde longlist voor mogelijke verdere bescherming. Daarmee is nog geen monumentale status toegekend, maar het onderstreept wel dat het terrein ook buiten Oosterbeek aandacht krijgt.
Tegelijkertijd groeit de woningdruk
Toch speelt zich tegelijkertijd een heel ander maatschappelijk vraagstuk af. Nederland kampt met een structureel tekort aan woningen. Vooral het aantal geschikte seniorenwoningen blijft achter bij de groeiende vraag. Ouderen blijven daardoor langer wonen in woningen die vaak minder geschikt zijn, terwijl gezinswoningen onvoldoende vrijkomen voor jongere huishoudens.
Vanuit dat perspectief kijkt Woonzorg Nederland naar Ommershof. Volgens de corporatie kan juist deze locatie bijdragen aan de oplossing. Door minimaal veertig extra woningen toe te voegen, ontstaat meer ruimte voor ouderen die zelfstandig willen blijven wonen. Tegelijkertijd blijven de woningen sociale huur en wordt de vegetarische identiteit volgens de plannen behouden.
Dat argument verdient serieuze aandacht. Juist woningcorporaties worden steeds vaker aangesproken op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid om méér woningen te realiseren. Niet bouwen betekent immers ook dat woningzoekenden langer moeten wachten. Daarmee ontstaat een klassiek dilemma van deze tijd. Iedere extra woning is welkom. Maar iedere nieuwe woning vraagt ook ruimte. En juist die ruimte is op Ommershof schaars.
De gemeente tussen twee verantwoordelijkheden
Ook de gemeente Renkum bevindt zich in een ingewikkelde positie. Enerzijds benadrukt de gemeente dat zij niet verantwoordelijk is voor de exploitatie van individuele zorginstellingen. Die verantwoordelijkheid ligt bij de eigenaar en exploitant van het complex.
Anderzijds erkent de gemeente dat Felixoord/Ommershof veel meer is dan een regulier wooncomplex. In eerdere documenten spreekt zij haar waardering uit voor de bijzondere gemeenschap en wijst zij erop dat de gemeente juist bij maatschappelijke opgaven rond wonen, welzijn en zorg een regierol heeft. Comfort, sociale contacten en veiligheid zijn volgens de gemeente belangrijke voorwaarden voor ouderen die zo lang mogelijk zelfstandig willen blijven wonen.
Juist daardoor ontstaat een bestuurlijk spanningsveld. Hoe ver reikt de verantwoordelijkheid van een gemeente wanneer een unieke gemeenschap onder druk staat, terwijl de eigenaar formeel zelfstandig over de toekomst van het terrein beslist? Een eenvoudig antwoord bestaat niet.
De politiek sluit zich aan
Naarmate de plannen concreter worden, groeit ook de politieke aandacht. Partij voor de Dieren stelt Kamervragen. De lokale SP schaart zich nadrukkelijk achter bewoners die zich tegen de sloopplannen verzetten. In het park verschijnen posters met de tekst ‘Slopen is bezopen’. Volgens de partij vraagt juist deze kwetsbare groep ouderen om extra zorgvuldigheid. Eerder was de SP in 2015 ook opgekomen voor het voortbestaan van het vegetarisch zorgcentrum Felixoord in een programma van BNNVara.
Andere politieke partijen kiezen een andere invalshoek. Zij richten zich minder op de inhoud van de bouwplannen en meer op het proces. Hoe worden bewoners betrokken? Is de participatie zorgvuldig genoeg? Zijn alle alternatieven daadwerkelijk onderzocht?
Hoewel geen politieke partij, verdient het Dorpsplatform Oosterbeek vermelding. Sinds eind 2024 ondersteunt het actief bewoners van Ommershof/Felixoord, publiceert het verslagen, organiseert het bijeenkomsten en volgt het het participatieproces kritisch.
Ook binnen de gemeenteraad groeit daarmee het besef dat de discussie verder reikt dan één bouwproject. Het gaat ook over vertrouwen.
Meer dan een conflict
Wie alle documenten, bewonersbijeenkomsten en politieke discussies naast elkaar legt, ziet een opvallend patroon. Vrijwel niemand ontkent dat er iets moet gebeuren. Vrijwel niemand wil dat de woningen in slechte staat blijven. Vrijwel niemand wil de vegetarische identiteit laten verdwijnen. Toch komen partijen nauwelijks dichter bij elkaar. Dat komt doordat zij verschillende vragen proberen te beantwoorden.
- Voor bewoners draait het vooral om de vraag: hoe behouden we wat deze plek bijzonder maakt?
- Voor Woonzorg Nederland luidt de vraag: hoe zorgen we ervoor dat deze gemeenschap ook over vijftig jaar nog kan bestaan?
- Voor de gemeente is de vraag: hoe begeleiden we een maatschappelijk proces zonder zelf eigenaar van het probleem te zijn?
- En voor erfgoedorganisaties klinkt een andere vraag: wat verliezen we voorgoed als straks de eerste sloophamer wordt opgepakt?
Geen van die vragen is onredelijk. Juist daarom blijkt het zo moeilijk om tot één antwoord te komen.
Volgende week het laatste deel in deze serie, deel 4: een gemeenschap op een kruispunt
Meer stukken over Felixoord en Ommershof
- Deel 1: waar idealen en werkelijkheid elkaar ontmoeten
- Deel 2: toen de toekomst onderwerp van discussie werd
Mike Tomale
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
