Op een warme zomeravond eind juni schuiven bewoners langzaam de Zonnebloemzaal van Felixoord binnen. Buiten heerst de rust waarvoor zoveel mensen ooit bewust naar Ommershof verhuisden. Vogels zingen tussen oude bomen, een eekhoorn schiet langs een stam en het zonlicht valt gefilterd door het bladerdek op de kronkelende paden. Wie alleen buiten rondloopt, vermoedt nauwelijks dat achter de voordeuren van deze bijzondere woongemeenschap al jaren een strijd woedt. Binnen is de sfeer anders. Niet vijandig, maar gespannen.
Sommige bewoners spreken zacht, anderen verheffen hun stem. Er wordt teruggegrepen op oude conflicten, gewezen naar voormalige en huidige bewonersbesturen, vragen gesteld over de rol van Woonzorg Nederland en zorgen uitgesproken over de toekomst. De rode draad is niet woede, maar onzekerheid. Al jaren weten bewoners niet precies wat hen te wachten staat. Blijven hun woningen bestaan? Moeten ze verhuizen? Komt er nieuwbouw? En vooral: blijft Felixoord nog wel Felixoord?
Juist dat contrast maakt indruk. Een gemeenschap die ooit werd gebouwd rond gedeelde idealen over respect voor mens, dier en natuur, blijkt vandaag de dag niet immuun voor verdeeldheid. Niet omdat de bewoners hun overtuigingen zijn kwijtgeraakt, maar omdat langdurige onzekerheid ook de sterkste gemeenschap op de proef stelt.
Een plek die zijn tijd ver vooruit was
Om de huidige discussie te begrijpen, moet je bijna een eeuw terug in de tijd. De naam Felixoord verwijst naar Felix Ortt, een Nederlandse idealist, schrijver en pionier van het georganiseerde vegetarisme. Ortt geloofde dat een gezonde samenleving niet alleen draaide om voeding, maar ook om een respectvolle omgang met mensen, dieren en de natuur. Zijn visie was opmerkelijk breed. Vegetarisme betekende voor hem niet simpelweg het vermijden van vlees, maar een levenshouding waarin lichamelijke gezondheid, geestelijke ontwikkeling en sociale verbondenheid hand in hand gingen.
Die gedachte leeft nog altijd voort binnen Felixoord. Tijdens gesprekken met bewoners komt steeds weer naar voren dat de gemeenschap veel meer is dan een verzameling woningen. Er wordt samen gemediteerd, gemusiceerd, gelezen, geschilderd en aan yoga gedaan. Juist die combinatie van wonen, ontmoeting en een gedeelde levensvisie maakt Felixoord volgens bewoners uniek. Eén van hen omschrijft het als een plek waar aandacht voor lichaam, geest en natuur nog steeds vanzelfsprekend is.
In 1968 kreeg dat gedachtegoed een fysieke vorm met de bouw van Felixoord in Oosterbeek. Het groeide uit tot het enige vegetarische zorgcentrum in Nederland en volgens verschillende bronnen zelfs het enige woonzorgcentrum met een uitgesproken vegetarische identiteit in West-Europa. Later ontstond daaromheen het Vegetarisch Woonpark Ommershof, waar tegenwoordig tientallen bungalows, appartementen en het zorgcentrum samen één gemeenschap vormen.
Meer dan alleen een woonpark
Wie voor het eerst over Ommershof wandelt, begrijpt waarom zoveel bewoners over het terrein spreken alsof het een verlengstuk van hun huis is. Het park beslaat ruim zes hectare. Oude bomen bepalen het beeld. Smalle wandelpaden verbinden de verschillende woonclusters. Vogels, eekhoorns en andere dieren vinden er een leefgebied dat in de rest van de bebouwde kom steeds zeldzamer wordt. Voor veel bewoners is juist die verwevenheid van wonen en natuur de reden geweest om hier ooit te gaan wonen.
Het terrein kent bovendien een bijzondere landschappelijke geschiedenis. Delen ervan bestaan uit zogenoemde oude bosgroeiplaatsen: gronden die al sinds de negentiende eeuw onafgebroken bos zijn geweest. Dat maakt de bodem ecologisch bijzonder waardevol. Erfgoedvereniging Bond Heemschut wijst daar nadrukkelijk op en pleit ervoor om deze kwaliteiten zwaar mee te laten wegen bij toekomstige ontwikkelingen.
De enige formele erfgoedprocedure die op dit moment bekend is, betreft een door Erfgoedvereniging Heemschut ingediende aanvraag om drie karakteristieke ‘Roodkapje-bungalows’ aan de Ommershoflaan 35g, 35n en 35p aan te wijzen als gemeentelijk monument. In de aanvraag stelt Heemschut dat de woningen cultuurhistorische en architectonische waarde vertegenwoordigen en verwijst zij onder meer naar een in opdracht van de bewonerscommissie uitgevoerd cultuurhistorisch waardeonderzoek van bureau De Onderste Steen. Volgens Heemschut verdient behoud daarom een volwaardige afweging naast ruimtelijke en economische belangen. Over de aanvraag heeft het college van burgemeester en wethouders voor zover bekend nog geen besluit genomen.
Daarmee is Ommershof meer dan een verzameling woningen. Het is een plek waar landschap, architectuur en een bijzondere levensvisie elkaar al tientallen jaren versterken.
Van bijna verdwenen naar een nieuwe toekomst
Dat Felixoord vandaag nog bestaat, is allerminst vanzelfsprekend. Rond 2015 leek het doek bijna te vallen voor het vegetarische zorgcentrum. Financiële problemen en bestuurlijke onzekerheid leidden tot grote onrust. Landelijke media besteedden aandacht aan de dreigende sluiting. Er kwamen petities, Kamervragen en steunbetuigingen vanuit uiteenlopende organisaties. Zelfs het Humanistisch Verbond sprak destijds van een bijzondere vrijplaats (Een vegetarische vrijplaats onder druk) die behouden moest blijven.
Drie jaar later leek de storm te zijn gaan liggen. In 2018 ontwikkelden Woonzorg Nederland en zorgorganisatie Icare, in samenwerking met de gemeente Renkum, een toekomstplan voor Felixoord. De gemeente verleende daarbij planologische medewerking aan het scheiden van wonen en zorg, waardoor Woonzorg Nederland het complex kon herontwikkelen en Felixoord als vegetarisch zorgcentrum behouden kon blijven.
Voor veel bewoners voelde dat als een nieuw begin. Achteraf bezien markeerde dat moment echter niet het einde van de onzekerheid, maar het begin van een nieuw hoofdstuk.
Een gemeenschap verandert
Gemeenschappen veranderen langzaam. Niet van de ene op de andere dag, maar door jaren van kleine gebeurtenissen. Nieuwe bewoners komen erbij, oude bewoners overlijden, besturen wisselen, verantwoordelijkheden verschuiven. Dat geldt ook voor Felixoord.
Tegelijkertijd veranderde ook Nederland. De bevolking vergrijst, de woningnood groeit en woningcorporaties staan voor de opgave om bestaande woningen te verduurzamen én tegelijkertijd nieuwe huizen te bouwen. Voor organisaties als Woonzorg Nederland is dat geen theoretische discussie, maar dagelijkse praktijk. Oudere woningen vragen steeds hogere investeringen, terwijl de vraag naar levensloopbestendige woningen alleen maar toeneemt.
Juist op dat snijvlak begon ook de toekomst van Ommershof opnieuw onderwerp van gesprek te worden. In eerste instantie achter de schermen, later steeds nadrukkelijker met bewoners. Wat begon als een gesprek over onderhoud en toekomstbestendigheid, groeide langzaam uit tot een fundamentele discussie over de identiteit van het woonpark. Is Felixoord vooral een bijzondere gemeenschap die behouden moet blijven zoals zij is? Of is het ook een plek waar, met respect voor de geschiedenis, ruimte moet worden gemaakt voor nieuwe generaties ouderen die eveneens behoefte hebben aan passende huisvesting?
Dat zijn vragen waarop geen eenvoudig antwoord bestaat. En misschien verklaart juist dat waarom de emoties inmiddels zo hoog kunnen oplopen.
Over een paar dagen deel 2: toen de toekomst onderwerp van discussie werd
Mike Tomale
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
