De Sint-Maartenskerk in Zaltbommel staat voor een ingrijpende verandering. De gemeente wil het monumentale kerkgebouw overnemen van de Protestantse Gemeente Zaltbommel en ontwikkelen tot een multifunctionele ontmoetingsplek voor inwoners. Naast kerkelijke activiteiten moet er ruimte komen voor cultuur, bijeenkomsten en maatschappelijke initiatieven. Het overnametraject is inmiddels vergevorderd, maar de juridische overdracht, de definitieve verbouwingsplannen en de toekomstige exploitatie vragen nog om verdere uitwerking. Daarmee raakt het project aan een bredere vraag: hoe behoud je een historisch kerkgebouw en geef je het tegelijkertijd een nieuwe maatschappelijke functie?
Overname Sint-Maartenskerk door gemeente Zaltbommel
De Protestantse Gemeente Zaltbommel (PGZ) is eigenaar van de Sint-Maartenskerk. Stichting Sint Maarten is betrokken bij de exploitatie en het gebruik van het kerkgebouw, waaronder de activiteiten rond het monumentale orgel. Voor de protestantse gemeente is het steeds lastiger geworden om het omvangrijke gebouw zelfstandig te beheren en te exploiteren.
De gemeente Zaltbommel werkt daarom al enkele jaren aan de overname van het kerkgebouw en de locatie Het Anker. Op 3 juli 2025 stemde de gemeenteraad in met het procesvoorstel voor de overname. De gemeenteraad bevestigde daarmee de eerder genomen besluiten uit 2021 en 2024. In de terugkoppeling van de raadsvergadering van 3 juli 2025 staat dat het voorstel is aangenomen.
De meest recente voortgang werd op 16 oktober 2026 bekendgemaakt door de Sint-Maartenskerk. Volgens het bericht ‘Overname Sint-Maartenskerk in zicht’ zijn de koop- en huurovereenkomsten gereed. De verdere afhandeling via het college en de notaris moest op dat moment nog plaatsvinden. Ook wordt gewerkt aan een aangepaste stichting die het gebouw straks namens de gemeente gaat beheren en exploiteren.
De juridische eigendomsoverdracht moet dus worden onderscheiden van de inmiddels voorbereide contractuele afspraken. De gemeente vermeldt op haar projectpagina over de overname en verbouwing dat de juridische en feitelijke overdracht nog onderdeel is van het project.
Kerk van de Stad: ruimte voor cultuur en maatschappelijke activiteiten
De plannen voor de Sint-Maartenskerk gaan verder dan alleen een nieuwe eigenaar. De gemeente wil het gebouw ontwikkelen tot een zogenoemde Kerk van de Stad. Het uitgangspunt is dat de kerkelijke functie behouden blijft, terwijl het gebouw ook beschikbaar komt voor andere activiteiten.
Volgens de gemeentelijke projectinformatie blijft de Protestantse Gemeente gebruikmaken van de kerk voor erediensten, huwelijksvoltrekkingen en rouwdiensten. Daarnaast moet ruimte ontstaan voor culturele activiteiten, bijeenkomsten en een ontmoetingsfunctie.
Van Hoogevest Architecten maakte in 2025 een eerste schetsontwerp voor de kerk en Het Anker. Daarin zijn onder meer een kerk- en uitvoeringszaal, een ontmoetingsruimte, vier vergaderruimten, een horecagedeelte en ondersteunende voorzieningen opgenomen. De gemeente heeft het schetsontwerp en de uitgangspunten voor de herontwikkeling openbaar gemaakt.
Het ontwerp is nadrukkelijk nog geen definitief bouwplan. De gemeente vermeldt dat onder meer de noodzaak van een eventuele aanbouw verder moet worden onderzocht. Ook de technische uitwerking, kostenraming en benodigde vergunningen maken deel uit van de volgende projectfase.
Bij het ontwikkelen van de plannen is bovendien een Dromenboek opgesteld. Daarin zijn wensen en toekomstbeelden van inwoners verzameld. De gemeente wil deze inbreng meenemen bij de verdere ontwikkeling van het gebouw.
Verwarming en monumentenzorg zorgen voor discussie
De verbouwing brengt ook ingewikkelde vraagstukken met zich mee. De Sint-Maartenskerk is een rijksmonument met waardevolle historische onderdelen, waaronder het monumentale orgel, muurschilderingen en historische kerkbanken. Een belangrijk aandachtspunt is de klimaatbeheersing en de mogelijkheid om het gebouw gedurende het hele jaar te gebruiken.
Dat onderwerp heeft ook binnen de gemeenteraad vragen opgeroepen. In maart 2026 stelden PvdA en GroenLinks schriftelijke vragen over de toekomst van de kerk. Daarbij kwamen onder meer de verwarming, het kerkelijk gebruik, de exploitatie en de afspraken met de Protestantse Gemeente aan de orde. De vragen en de berichtgeving over de beantwoording zijn terug te vinden in het artikel ‘Raad stelt uitgebreide vragen over toekomst Sint-Maartenskerk’.
Volgens de daarin beschreven beantwoording van het college wordt de definitieve keuze voor de verwarmingsinstallatie pas in de ontwerpfase gemaakt. Hiervoor moet specialistische kennis worden ingezet, onder meer op het gebied van monumentenzorg, installatietechniek en orgelbehoud.
Ook de politieke besluitvorming verliep niet zonder tegenstand. Bij de raadsbehandeling in juli 2025 stemden D66, BVNL, GroenLinks en PvdA tegen het voorstel. De bezwaren betroffen onder meer de uitwerking van de plannen en de gevolgen voor het monument. De verschillende standpunten kwamen naar voren in de berichtgeving over de besluitvorming rond de Sint-Maartenskerk.
Gemeentelijke investering en toekomstige exploitatie
Een ander belangrijk onderdeel is de financiële verantwoordelijkheid die met de overname samenhangt. In een collegevoorstel van mei 2025 werd voorgesteld het bestaande investeringskrediet met € 1,1 miljoen te verhogen tot € 4 miljoen. Daarnaast werd voorgesteld de jaarlijkse extra lasten van € 131.500 te dekken vanuit de gemeentelijke begroting.
De betreffende openbare besluitenlijst van 27 mei 2025 vermeldt echter dat dit voorstel was aangehouden. De bedragen moeten daarom niet zonder aanvullende besluitvorming worden gepresenteerd als definitief vastgestelde uitgaven.
Het college stelde vervolgens een projectplan op. Uit de openbare besluitenlijst van 2 december 2025 blijkt dat het college instemde met het projectplan Sint-Maartenskerk, Kerk van de Stad. De verdere werkzaamheden werden daarin verdeeld over drie onderdelen: de overname, de verbouwing en de toekomstige exploitatie en het beheer.
De gemeente wil de exploitatie verbeteren door het gebruik van de kerk te verbreden. Verhuur, culturele programmering en horeca bij evenementen moeten daaraan bijdragen. Hoe de uiteindelijke exploitatie er financieel uit gaat zien, moet nog verder worden uitgewerkt.
Verbouwing Sint-Maartenskerk staat gepland voor 2027
Volgens de gemeentelijke planning is 2027 het beoogde jaar voor de start van de verbouwing. Daarvoor moeten eerst het voorlopig en definitief ontwerp worden opgesteld, inclusief een kostenraming en de benodigde vergunningen.
Ook de afspraken over het toekomstige gebruik door de Protestantse Gemeente en de verantwoordelijkheid voor het beheer moeten juridisch worden vastgelegd. De gemeente wil daarnaast een langetermijnplan ontwikkelen voor het gebruik en beheer van de kerk tot 2035 en een visie op de exploitatie daarna.
Sint-Maartensfeest blijft vaste traditie in Zaltbommel
Terwijl de toekomst van het gebouw wordt voorbereid, blijft de Sint-Maartenskerk ook een belangrijke plaats innemen in het culturele leven van Zaltbommel. Op 11 november wordt het jaarlijkse Sint-Maartensfeest gevierd.
Op 26 oktober maakte de organisatie bekend dat een nieuw paard is ingewerkt voor de traditionele intocht. Het vorige paard was overleden. Tijdens de voorbereiding werd het nieuwe dier vertrouwd gemaakt met de grote kerkruimte en het geluid van het orgel. Volgens de organisatie verliep de oefening goed.
Het feest begint op 11 november 2026 om 16.30 uur in de Sint-Maartenskerk. Na de ceremonie trekken kinderen met lampionnen door de binnenstad. De aankondiging is gepubliceerd in het nieuwsbericht van de Sint-Maartenskerk.
De berichtgeving over de overname en de toekomstige invulling van de Sint-Maartenskerk is samengesteld door de redactie van Gelderland Magazine op basis van openbare gemeentelijke stukken, raadsinformatie en publicaties van de betrokken organisaties.
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
Weergaven: 13
