Terwijl woningzoekenden moeilijk een huis kunnen vinden, staan woningen, winkels en kantoren langdurig leeg. Gemeenten beschikken al jaren over wettelijke mogelijkheden om daartegen op te treden, maar de bestaande Leegstandwet blijkt in de praktijk weinig effectief. Slechts een beperkt aantal gemeenten gebruikt de beschikbare instrumenten. Het kabinet wil de wet daarom aanscherpen. Een wetsvoorstel moet gemeenten meer mogelijkheden geven om eigenaren tot actie te bewegen, maar tijdens de parlementaire behandeling zijn al vragen gerezen over de uitvoerbaarheid, het eigendomsrecht en de daadwerkelijke opbrengst van de nieuwe regels.
Leegstandwet: slechts 26 gemeenten gebruiken de verordening
De Leegstandwet biedt gemeenten de mogelijkheid om een leegstandverordening vast te stellen. Daarmee kunnen zij eigenaren verplichten langdurige leegstand te melden, een gesprek voeren over een nieuwe invulling en uiteindelijk een gebruiker voor een leegstaand pand voordragen.
Uit de in opdracht van het ministerie uitgevoerde evaluatie van de Leegstandwet door onderzoeksbureau RIGO blijkt dat ten tijde van het onderzoek slechts 26 van de 342 Nederlandse gemeenten een dergelijke verordening hadden. De meeste van deze gemeenten gebruikten het instrument niet of slechts gedeeltelijk actief.
De onderzoekers noemen verschillende oorzaken. Gemeenten ervaren de uitvoering als arbeidsintensief en vinden de verplichting om zelf een geschikte huurder of gebruiker voor te dragen weinig praktisch. Bovendien kan een eigenaar het proces vertragen door niet mee te werken. De evaluatie laat ook zien dat langdurige leegstand niet automatisch het gevolg is van onwil. Erfeniskwesties, verbouwingen en problemen met functieverandering kunnen eveneens een rol spelen.
Leegstaande woningen: hoeveel zijn werkelijk beschikbaar?
De omvang van de leegstand is een belangrijk onderdeel van de discussie, maar de cijfers vragen om een zorgvuldige interpretatie.
Volgens de Landelijke Monitor Leegstand 2025 van het CBS stonden op 1 januari 2025 ongeveer 194.500 woningen administratief leeg. Daarvan stonden 64.000 woningen een jaar eerder eveneens leeg. Na correctie voor elektriciteitsverbruik bleven ongeveer 25.000 langdurig leegstaande woningen over.
Het ministerie heeft deze groep verder uitgesplitst. Bij ongeveer 14.000 woningen zijn mogelijke verklaringen voor de leegstand gevonden. Denk aan sloop, verbouwing of andere omstandigheden. Voor circa 11.000 woningen is geen verklaring gevonden in de gebruikte gegevens.
Dat laatste betekent niet dat al deze woningen geschikt zijn voor bewoning of dat eigenaren ze bewust leeg laten staan. Het CBS werkt met administratieve registraties en stelt niet ter plaatse vast of een woning daadwerkelijk onbewoond is. Ook het ontbreken van een geregistreerde verklaring bewijst niet dat er sprake is van verwijtbare leegstand.
Nieuwe Wet aanpak leegstand geeft gemeenten meer bevoegdheden
Het kabinet heeft op 6 oktober 2026 wetsvoorstel 37.033 bij de Tweede Kamer ingediend. Het voorstel wijzigt de bestaande Leegstandwet en moet gemeenten meer mogelijkheden geven om langdurige leegstand van woningen en andere gebouwen aan te pakken.
Een belangrijke verandering is dat de gemeente niet langer zelf een gebruiker hoeft voor te dragen. In plaats daarvan kan zij de gebruiksbevoegde verplichten het pand binnen een bepaalde termijn weer in gebruik te nemen of aan een ander in gebruik te geven.
Voor woningen kan een gemeente na de meldingsprocedure een termijn opleggen van minimaal één maand, zodra de woning geschikt is voor bewoning. Voor andere gebouwen, zoals winkels en kantoren, geldt dat de leegstand eerst langer moet duren dan de termijn die de gemeenteraad in de verordening vastlegt. Die termijn moet minimaal twaalf maanden bedragen. Zodra het gebouw geschikt is voor gebruik, moet de gebruiksbevoegde vervolgens binnen een opgelegde termijn van minimaal zes maanden voor ingebruikname zorgen.
Ook kan de gemeente onder voorwaarden noodzakelijke voorzieningen laten afdwingen om een gebouw geschikt te maken voor het toegestane gebruik. De gemeente moet daarbij rekening houden met omstandigheden zoals vergunningprocedures, toestemmingen van derden en de inspanningen van de eigenaar of gebruiksbevoegde.
Een belangrijke juridische beperking is dat de wet geen mogelijkheid biedt om een eigenaar te verplichten een leegstaand kantoor of winkelpand om te bouwen tot woningen. De verplichting gaat uit van het bestaande toegestane gebruik. Een bestemmingswijziging of transformatie naar een andere functie moet via de daarvoor geldende ruimtelijke procedures verlopen.
Elektriciteitsverbruik moet leegstand aantoonbaar maken
Een tweede belangrijke wijziging betreft het opsporen van leegstand. Gemeenten moeten onder voorwaarden het elektriciteitsverbruik van vermoedelijk leegstaande woningen kunnen opvragen bij de distributiesysteembeheerder.
Het gaat om daadwerkelijk gemeten verbruik over de voorafgaande zes maanden. Daarbij gelden voorwaarden, waaronder de beschikbaarheid van meetgegevens via een daarvoor geschikte slimme meter. Een laag verbruik is uitsluitend een aanwijzing voor mogelijke leegstand en mag niet zelfstandig als bewijs dienen dat een woning onbewoond is.
De gegevens mogen bovendien alleen worden gebruikt voor toezicht op en handhaving van de Leegstandwet. Het wetsvoorstel bevat hiervoor specifieke privacywaarborgen.
Opvallend is dat het ministerie in eerdere algemene informatie over de wetswijziging ook sprak over de mogelijkheid voor gemeenten om woningen binnen te treden. Die bevoegdheid is uiteindelijk niet opgenomen in het ingediende wetsvoorstel. In de memorie van toelichting staat dat de regering dit na reacties uit de consultatie niet proportioneel vond vanwege de mogelijke inbreuk op het privéleven. Gemeentelijke toezichthouders moeten daarom andere manieren gebruiken om vermoedelijke leegstand te controleren.
Leegstandsheffing: gemeenten kunnen eigenaren belasten
Naast de wijziging van de Leegstandwet is er inmiddels een afzonderlijk financieel instrument beschikbaar. Gemeenten kunnen een leegstandsheffing invoeren voor woningen die langer dan een jaar leegstaan.
Deze mogelijkheid is op initiatief van de Tweede Kamer in de Gemeentewet opgenomen. Het besluit is op 20 maart 2026 gepubliceerd. Gemeenten kunnen de heffing opnemen in hun eigen belastingverordening. De termijn van een jaar begint te lopen vanaf het moment waarop die gemeentelijke verordening in werking treedt.
De heffing geldt voor woonruimte en niet automatisch voor leegstaande winkels of kantoren. Het is aan gemeenten om te bepalen of zij het instrument inzetten. Het ministerie adviseert gemeenten om een leegstandverordening te combineren met de heffing. Daarmee kunnen zij eerst beter vaststellen of daadwerkelijk sprake is van leegstand en voorkomen dat eigenaren onterecht worden aangeslagen.
Leegstandwet roept vragen op over eigendomsrecht en gemeentelijke capaciteit
De nieuwe bevoegdheden betekenen een grotere ingreep in het gebruik van particulier eigendom. De gemeente kan straks niet alleen eisen stellen aan het melden van leegstand, maar onder voorwaarden ook verplichten dat een pand weer wordt gebruikt of geschikt wordt gemaakt voor gebruik.
De Afdeling advisering van de Raad van State heeft bij de wetswijziging aandacht gevraagd voor de juridische onderbouwing en de proportionaliteit van de maatregelen. In het uiteindelijke voorstel is vastgelegd dat gemeenten rekening moeten houden met omstandigheden die buiten de invloed van de eigenaar kunnen liggen, zoals vergunningverlening, afhankelijkheid van derden en netcongestie.
Ook in de Tweede Kamer zijn hierover vragen gesteld. In het op 5 november 2026 vastgestelde verslag bij wetsvoorstel 37.033 vragen verschillende fracties hoe wordt voorkomen dat eigenaren worden geconfronteerd met verplichtingen of dwangsommen terwijl zij zelf aantoonbaar aan een oplossing werken. Ook het gebrek aan ambtelijke capaciteit bij gemeenten komt nadrukkelijk aan de orde.
De fracties willen bovendien weten hoeveel woningen de nieuwe wet daadwerkelijk kan opleveren. De circa 11.000 woningen waarvoor geen verklaring voor langdurige leegstand is gevonden, vormen volgens verschillende Kamerleden onvoldoende bewijs dat al deze woningen opnieuw bewoonbaar kunnen worden gemaakt.
Gelderland: leegstand en woningtransformatie zijn verschillende vraagstukken
Voor Gelderland is de discussie relevant vanwege de woningbouwopgave en het beperkte aanbod van betaalbare woonruimte. Gelderland Magazine berichtte op 4 november al over de teruglopende woningtransformatie in de provincie. In 2025 kwamen landelijk ongeveer 6.400 woningen voort uit het ombouwen van bestaande gebouwen, tegenover circa 7.900 een jaar eerder.
Ook de ontwikkeling van de particuliere huurmarkt kwam eerder aan bod in het artikel over de krimp van de particuliere verhuur in Gelderland.
De aanpak van langdurige leegstand is een verwant, maar ander vraagstuk. Een leegstandverordening kan helpen om een bestaand pand weer te gebruiken, maar levert niet automatisch extra woningen op. Daarvoor moet het gebouw al geschikt zijn voor bewoning of moet een afzonderlijk traject voor functiewijziging en verbouwing worden doorlopen.
Tweede Kamer vraagt om duidelijkheid over gevolgen van nieuwe Leegstandwet
De vaste Kamercommissie voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening heeft op 5 november 2026 haar verslag over wetsvoorstel 37.033 vastgesteld. Daarin vragen onder meer de fracties van PVV, JA21, CDA, BBB en SP om nadere uitleg over de uitvoeringskosten, het eigendomsrecht, de bescherming van huurders en de verwachte resultaten.
Ook wordt gevraagd waarom gemeenten niet verplicht worden een leegstandverordening vast te stellen en of het Rijk financiële ondersteuning beschikbaar stelt voor de uitvoering. De regering moet deze vragen nog beantwoorden. Het wetsvoorstel is daarmee nog niet door de Tweede Kamer aangenomen; debat en stemming moeten nog volgen.
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
Weergaven: 17
