De Arnhemse Sint Nicolai Broederschap bestaat 675 jaar. Ter gelegenheid van dit jubileum is van 18 november 2026 tot en met 31 januari 2027 een overzichtstentoonstelling te zien in de Eusebiuskerk in Arnhem. De expositie brengt de geschiedenis van de instelling in beeld met historisch materiaal en voorwerpen uit de eigen collectie. Daarbij zijn ook objecten te zien die volgens de organisatie niet eerder aan het publiek zijn getoond. De geschiedenis van de broederschap gaat terug tot 1351, toen een groep inwoners van Arnhem zich organiseerde om stadsgenoten in moeilijke omstandigheden te ondersteunen.
Sint Nicolai Broederschap begon in 1351 met een gasthuis
De oprichting van de Sint Nicolai Broederschap vond plaats in een periode waarin de pest grote delen van Europa trof. Volgens de historische beschrijving van de instelling liep het inwonertal van Arnhem als gevolg van de epidemie terug van ongeveer 3.000 naar 2.000. Een groep welgestelde inwoners besloot geld bijeen te brengen om mensen in nood te helpen. Met dat geld werd bij de Rijnpoort een gasthuis opgericht waar armen terechtkonden.
De initiatiefnemers kozen Sint Nicolaas als beschermheilige. De combinatie van religieuze verbondenheid en maatschappelijke hulpverlening vormde de basis van de organisatie. De broederschap richtte zich op het voorkomen van armoede en het bevorderen van het welzijn van stadsgenoten. De oorspronkelijke doelstellingen en de historische ontwikkeling zijn beschreven in de geschiedenis van de Sint Nicolai Broederschap.
Rond 1500 veranderde de huisvesting. De activiteiten werden verplaatst naar een complex aan de hoek van de Ketelstraat en de Koningstraat. Daar verrees ook een eigen kapel, de Sint Nicolaaskerk. De manier waarop hulp werd verleend, ontwikkelde zich eveneens. Waar aanvankelijk de opvang in een gasthuis centraal stond, verschoof de aandacht geleidelijk naar individuele ondersteuning van mensen die niet zelfstandig in hun levensonderhoud konden voorzien.
Reformatie veranderde de organisatie van de armenzorg
De zestiende eeuw bracht ingrijpende veranderingen voor religieuze instellingen in Arnhem. Na de Reformatie in 1581 paste de broederschap zich aan de nieuwe kerkelijke omstandigheden aan en ging zij over op het hervormde geloof. Daarmee kon de instelling blijven bestaan. De hulpverlening kreeg steeds nadrukkelijker een zelfstandig maatschappelijk karakter.
Historicus Valentijn Paquay heeft de ontwikkeling uitgebreid onderzocht. Zijn boek, De Sint Nicolai Broederschap in Arnhem. Gasthuis, preuven en passende hulp sinds 1351, verscheen in 2021 bij Uitgeverij Verloren. Het werk behandelt onder meer de organisatie, de financiële basis, de armenzorg en de positie van de broederschap binnen de Arnhemse samenleving. De uitgeverijpublicatie van het historische onderzoek geeft ook inzicht in de bronnen waarop de geschiedschrijving is gebaseerd.
De betekenis van het boek is niet uitsluitend door de instelling zelf beschreven. Historicus Renger de Bruin besprak de publicatie in 2022 in het wetenschappelijke tijdschrift TSEG, The Low Countries Journal of Social and Economic History. Daarmee is er ook een onafhankelijke historische bespreking beschikbaar die de studie in een bredere wetenschappelijke context plaatst.
Van gasthuis naar moderne maatschappelijke hulpverlening
De broederschap bleef niet steken in haar middeleeuwse werkwijze. In de loop van de eeuwen veranderde de manier waarop ondersteuning werd verleend. De opvang van mensen in een gasthuis maakte steeds meer plaats voor individuele hulp, waaronder maaltijden, kleding, schoenen en financiële bijdragen. Ook de zogenoemde preuven, periodieke financiële ondersteuning aan mensen in behoeftige omstandigheden, maakten deel uit van de armenzorg.
Tegenwoordig functioneert de broederschap als een zelfstandig goededoelenfonds. De organisatie ondersteunt inwoners die financieel in de knel zitten en voor wie bestaande overheidsvoorzieningen onvoldoende uitkomst bieden. Ook maatschappelijke instellingen kunnen ondersteuning aanvragen. Op de pagina Wie zijn wij? licht de stichting haar huidige doelstellingen en werkwijze toe.
Het werkgebied omvat Arnhem, Duiven, Westervoort, Renkum, Rheden, Rozendaal en de voormalige gemeente Huissen, die inmiddels deel uitmaakt van Lingewaard. De hulp kan bijvoorbeeld betrekking hebben op noodzakelijke voorzieningen voor huishoudens of ondersteuning van organisaties die zich inzetten voor kwetsbare inwoners.
De broederschap werkt bovendien samen met de Dullertsstichting en het Burger en Nieuwe Weeshuis. Die samenwerking wordt ook genoemd in de aankondiging van de jubileumtentoonstelling.
Tentoonstelling Eusebiuskerk toont objecten uit vijf eeuwen
De overzichtstentoonstelling krijgt plaats in de Eusebiuskerk aan het Kerkplein in Arnhem. Volgens de officiële aankondiging van de Eusebiuskerk worden voorwerpen uit de vijftiende tot en met de twintigste eeuw getoond. Een deel van de collectie is niet eerder voor publiek tentoongesteld.
De combinatie van voorwerpen, beeldmateriaal en historische toelichtingen moet bezoekers inzicht geven in de ontwikkeling van de broederschap. Daarmee gaat de tentoonstelling niet alleen over een instelling die al bijna zeven eeuwen bestaat, maar ook over de veranderende manier waarop in Arnhem hulp werd georganiseerd voor mensen die onvoldoende middelen hadden.
De tentoonstelling is te bezoeken van 18 november 2026 tot en met 31 januari 2027. De aangekondigde openingstijden zijn dagelijks van 10.00 tot 17.00 uur. Voor informatie over toegangsprijzen en eventuele afwijkende openingstijden verwijst de kerk naar haar bezoekersinformatie.
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
Weergaven: 9





