De Nederlandse overheid werkt aan een gezamenlijke, soevereine clouddienst. Daarmee wil zij minder afhankelijk worden van een beperkt aantal commerciële technologiebedrijven en meer zeggenschap houden over de opslag en verwerking van belangrijke overheidsgegevens. Ook gemeenten, provincies en waterschappen zijn bij deze ontwikkeling betrokken. Maar betekent dit dat alle gemeentelijke informatie straks in één datacentrum wordt ondergebracht? De officiële plannen geven daarvoor geen grond. Het gaat om een gezamenlijke cloudvoorziening voor bepaalde toepassingen en gegevens, niet om een aangekondigde verhuizing van alle gemeentelijke informatie naar één centrale opslagplaats.
Overheid werkt aan gezamenlijke soevereine cloud
De ontwikkeling maakt deel uit van de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS). Daarin is cloud een van de prioriteiten. Het Rijk, gemeenten, provincies, waterschappen, publieke dienstverleners en marktpartijen werken aan een overheidsbrede soevereine clouddienst. Het doel is de afhankelijkheid van een beperkt aantal externe leveranciers te verminderen en meer keuzevrijheid te creëren bij de opslag en verwerking van gegevens.
De overheid wil daarnaast een centrale marktplaats voor clouddiensten ontwikkelen. Overheidsorganisaties moeten daarmee beter kunnen bepalen welke diensten bij hun behoeften passen en gebruik kunnen maken van gemeenschappelijke standaarden. De strategie richt zich op gegevens en diensten die voor de overheid van essentieel belang zijn. De plannen houden dus niet in dat iedere overheidsorganisatie al haar bestaande systemen naar één nieuwe cloudomgeving moet overzetten.
De Nederlandse Digitaliseringsstrategie beschrijft de gezamenlijke ontwikkeling als een verkenning en een traject waarin de verschillende overheidslagen samenwerken.
Technisch ontwerp is gepubliceerd, maar belangrijke keuzes volgen nog
Op 31 augustus 2026 publiceerde het NDS Cloud-programma het technische ontwerp van de beoogde voorziening. Volgens het programma was het ontwerp ook al gerealiseerd in een Proof of Concept: een proefopstelling waarmee de technische werking wordt onderzocht. Dat is een belangrijke ontwikkelstap, maar geen bewijs dat de cloudvoorziening al breed operationeel is.
Het ontwerp beschrijft onder meer een infrastructuur op basis van open-sourcesoftware en een containerplatform dat voldoet aan de Nederlandse HAVEN-standaard. De beoogde dienst wordt op infrastructuurniveau ingericht, aangeduid als Infrastructure as a Service (IaaS). In het ontwerp wordt huisvesting in een overheidsdatacenter genoemd. De eerste aandacht gaat uit naar toepassingen in de middencategorie.
Opvallend is dat het ontwerp zich in deze fase vooral op de techniek richt. Volgens het NDS-programma moeten onderwerpen als governance, financiering en inkoop later verder worden uitgewerkt. Ook de verdere besluitvorming en de resultaten van de openbare beoordeling van het ontwerp zijn onderdeel van het vervolgtraject. De publicatie van het ontwerp betekent daarom nog niet dat vaststaat welke overheidsorganisaties welke gegevens en toepassingen daadwerkelijk naar de voorziening zullen brengen.
De technische uitgangspunten en de afbakening van deze eerste ontwikkelfase zijn beschreven in de publicatie NDS Cloud-mijlpaal: publicatie van Het Ontwerp.
Eén cloud betekent niet één centrale database
Bij de discussie over een overheidscloud is het belangrijk onderscheid te maken tussen de plek waar gegevens worden opgeslagen, de infrastructuur waarop toepassingen draaien en de manier waarop overheidsorganisaties gegevens met elkaar uitwisselen. Dat zijn verschillende zaken.
Een gezamenlijke cloudvoorziening kan overheidsorganisaties een gedeelde technische omgeving bieden, zonder dat alle gegevens in één centrale database terechtkomen. Gemeenten houden bovendien verschillende wettelijke taken en eigen registraties. De plannen voor de cloud beschrijven niet dat deze gegevensverzamelingen worden samengevoegd.
Ook binnen het Federatief Datastelsel wordt gewerkt met het uitgangspunt dat gegevens waar mogelijk bij de bron worden opgevraagd, bijvoorbeeld via digitale koppelingen (API’s), in plaats van dat iedere afnemer een eigen kopie van gegevens bewaart. Dat uitgangspunt betekent echter niet dat gegevens altijd op één fysieke plek staan. Het Federatief Datastelsel beschrijft dat per domein keuzes worden gemaakt over wat als bron geldt en dat in bepaalde situaties ook een centrale registratie of landelijke voorziening mogelijk is.
De uitleg van het Federatief Datastelsel over data bij de bron laat daarmee zien waarom een gezamenlijke cloud niet automatisch gelijkstaat aan één centrale opslagplaats voor alle overheidsinformatie.
Gemeenten werken ook aan minder afhankelijkheid van leveranciers
Voor gemeenten speelt digitale autonomie al langer. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) werkt onder meer aan HAVEN, een Nederlandse standaard voor platformonafhankelijke cloudhosting. Het doel is dat applicaties niet onnodig aan één specifieke cloudleverancier of technisch platform vastzitten. Een toepassing die volgens de standaard is ingericht, moet daardoor gemakkelijker op verschillende geschikte cloudomgevingen kunnen draaien.
De VNG noemt als mogelijke onderliggende infrastructuur onder meer Microsoft Azure, Google Cloud, Nederlandse aanbieders en eigen datacenters. HAVEN is daarmee vooral een standaard die uitwisselbaarheid moet bevorderen. Het is niet hetzelfde als de nieuwe soevereine overheidscloud en het betekent evenmin dat gemeenten hun gegevens automatisch naar een overheidsdatacenter verplaatsen.
De VNG beschrijft HAVEN als onderdeel van de gemeentelijke inzet op digitale autonomie. Op de projectpagina van HAVEN staan de technische uitgangspunten en voorbeelden van organisaties die ermee werken. Uit die informatie volgt niet dat alle Gelderse gemeenten al met HAVEN werken of hebben besloten hun systemen naar de nieuwe overheidscloud over te zetten.
Strenger cloudbeleid geldt voorlopig voor het Rijk
De discussie over digitale afhankelijkheid kreeg in 2025 extra gewicht door onderzoek van de Algemene Rekenkamer. In het rapport over het cloudgebruik van de Rijksoverheid constateerde de Rekenkamer dat bij 84 van de 126 onderzochte belangrijke publieke clouddiensten geen vereiste risicoafweging was gemaakt. Het onderzoek ging over ministeries en andere onderdelen van het Rijk, niet over het cloudgebruik van alle Nederlandse gemeenten.
Op 3 juli 2026 stelde het kabinet een aangescherpt Rijkscloudbeleid vast. Rijksorganisaties moeten voortaan nadrukkelijker rekening houden met geopolitieke risico’s en afhankelijkheid van leveranciers. Het gebruik van publieke clouddiensten voor e-mail en documentbeheer wordt voor de Rijksoverheid afgeraden. Ook mogen brongegevens van basisregistraties van het Rijk, zoals de Basisregistratie Personen en de Basisregistratie Kadaster, niet in een publieke cloud worden beheerd.
Deze regels gelden voor de Rijksoverheid. Ze zijn niet zonder meer één op één van toepassing op gemeenten. In de brief aan de Tweede Kamer staat wel dat het kabinet met medeoverheden wil werken aan een overkoepelend cloudbeleid. Dat beleid moet dus nog verder worden uitgewerkt. De Kamerbrief over de herziening van het rijksbrede cloudbeleid maakt dit onderscheid expliciet.
Gemeenten blijven verantwoordelijk voor persoonsgegevens
Een verhuizing naar een andere cloudomgeving verandert op zichzelf niets aan de wettelijke verantwoordelijkheid van een gemeente voor de persoonsgegevens die zij verwerkt. Onder de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) blijft de organisatie die het doel en de middelen van de verwerking bepaalt in beginsel verwerkingsverantwoordelijk. Een cloudleverancier kan daarbij als verwerker optreden.
Dat betekent onder meer dat afspraken moeten worden gemaakt over de opdracht, beveiliging, toegang tot gegevens en het melden van datalekken. Ook moet de gemeente kunnen beoordelen of de gekozen leverancier voldoende waarborgen biedt. De Autoriteit Persoonsgegevens benadrukt dat een organisatie verantwoordelijk blijft voor de verwerking die zij aan een andere partij uitbesteedt.
De juridische verantwoordelijkheden verdwijnen dus niet doordat gegevens op een andere infrastructuur worden opgeslagen. De toelichting van de Autoriteit Persoonsgegevens over verantwoordelijken en verwerkers beschrijft hoe die verantwoordelijkheden zijn verdeeld.
Wat betekent dit voor Gelderland?
Voor Gelderland is de ontwikkeling relevant, omdat gemeenten, provincie en andere publieke organisaties deel uitmaken van de bredere digitaliseringsstrategie. De plannen kunnen op termijn gevolgen hebben voor de manier waarop overheden hun digitale infrastructuur organiseren, clouddiensten inkopen en gegevens beschermen.
Op basis van de nu gepubliceerde stukken is echter niet vast te stellen welke van de 51 Gelderse gemeenten daadwerkelijk gebruik gaan maken van de nieuwe voorziening, welke systemen daarvoor in aanmerking komen of wanneer eventuele overstappen plaatsvinden. Ook is niet vastgesteld dat gemeentelijke gegevens uit Gelderland op één centrale fysieke locatie worden samengebracht.
De komende fase moet duidelijk maken hoe de technische voorziening wordt bestuurd, betaald en ingekocht, welke organisaties aansluiten en welke toepassingen er daadwerkelijk gebruik van gaan maken. Het NDS Cloud-programma heeft het technische ontwerp gepubliceerd voor beoordeling door overheden, marktpartijen en kennisinstellingen. De verdere uitwerking van die reacties en de besluitvorming over de inrichting van de voorziening moeten nog volgen.
Dit artikel is opgesteld door de redactie van Gelderland Magazine op basis van publicaties van de Nederlandse Digitaliseringsstrategie, de VNG, de Tweede Kamer, de Algemene Rekenkamer, het Federatief Datastelsel en de Autoriteit Persoonsgegevens.
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
Weergaven: 11





