Nederland behoort tot de welvarendste landen ter wereld. De economie groeit, de werkgelegenheid is hoog, Nederlandse huishoudens beschikken gezamenlijk over aanzienlijke vermogens en technologische ontwikkelingen bieden mogelijkheden die enkele decennia geleden nauwelijks voorstelbaar waren. Toch leeft bij veel Nederlanders een ander gevoel: het dagelijks leven wordt steeds duurder en de zekerheid dat economische vooruitgang ook persoonlijke vooruitgang betekent, lijkt minder vanzelfsprekend te worden. Hoe kan het dat een land economisch steeds meer mogelijkheden heeft, terwijl een deel van de bevolking moeite heeft om financieel rond te komen?
Die tegenstelling vraagt om meer dan een vergelijking tussen het inkomen van vandaag en dat van tien jaar geleden. Wie wil begrijpen waarom een rijk land toch financiële onzekerheid kan ervaren, moet kijken naar de ontwikkeling van prijzen, lonen, vermogen, bedrijfswinsten, marktmacht en de verdeling van economische groei. Daarbij hoort ook de vraag of technologische vooruitgang uiteindelijk ten goede komt aan de samenleving als geheel, of vooral aan degenen die het kapitaal, de ondernemingen en de technologie bezitten. Pas wanneer die ontwikkelingen in samenhang worden bekeken, ontstaat een beter beeld van de vraag die onder veel economische discussies ligt: voor wie voelt vooruitgang daadwerkelijk als vooruitgang?
Inflatie daalt niet hetzelfde als prijzen
Een van de hardnekkigste misverstanden in het publieke debat is dat een dalende inflatie betekent dat het leven weer goedkoper wordt. Inflatie meet echter de snelheid waarmee prijzen veranderen. Wanneer de inflatie daalt, stijgen de prijzen doorgaans nog steeds, alleen minder snel dan daarvoor. Een eerdere prijsstijging verdwijnt namelijk niet automatisch wanneer de inflatie afneemt. Voor consumenten betekent dit dat zij structureel met een hoger prijsniveau te maken kunnen krijgen, ook wanneer de economische berichtgeving spreekt over een afnemende inflatie.
De nieuwste cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek laten zien dat consumentengoederen en -diensten in oktober 2026 3,7 procent duurder waren dan een jaar eerder. In september bedroeg de inflatie nog 3,4 procent. Vooral de ontwikkeling van energieprijzen speelde een rol bij de stijging. Zo was gas in oktober 11,7 procent duurder dan een jaar eerder. Tegelijkertijd was er ook sprake van prijsdalingen: voedingsmiddelen waren gemiddeld 1,1 procent goedkoper dan in oktober 2025. De cijfers maken duidelijk dat niet iedere uitgavenpost dezelfde ontwikkeling doormaakt. Het CBS publiceerde de definitieve inflatiecijfers op 10 november 2026.
Voor huishoudens is daarom niet alleen de jaarlijkse inflatie relevant, maar vooral het opgebouwde prijsniveau. Een gezin dat in meerdere opeenvolgende jaren met prijsstijgingen wordt geconfronteerd, betaalt uiteindelijk structureel meer voor hetzelfde pakket goederen en diensten, ook wanneer de inflatie later weer afneemt. Daarmee kunnen twee uitspraken tegelijkertijd waar zijn: de koopkracht kan verbeteren, terwijl burgers toch ervaren dat het dagelijks leven aanzienlijk duurder is geworden. Het verschil tussen de economische cijfers en de dagelijkse werkelijkheid is daarmee een belangrijk onderdeel van het maatschappelijke debat.
Nederland wordt rijker, maar rijkdom is niet gelijk verdeeld
Het zou onjuist zijn om uit de ontwikkeling van prijzen en huishoudelijke uitgaven te concluderen dat Nederland als geheel steeds armer wordt. Nederlandse huishoudens beschikken over grote vermogens en het inkomen is de afgelopen jaren eveneens gestegen. Toch vertellen gemiddelden niet het hele verhaal, omdat de financiële uitgangspositie van huishoudens sterk verschilt. Wie een eigen woning, aandelen of een onderneming bezit, heeft andere mogelijkheden om vermogen op te bouwen dan iemand die uitsluitend afhankelijk is van inkomen uit arbeid.
De vermogensverdeling laat die verschillen duidelijk zien. Volgens het CBS bezat de rijkste 10 procent van de Nederlandse huishoudens begin 2023 ongeveer 55,7 procent van het totale huishoudelijke vermogen. De rijkste 1 procent beschikte over 23,7 procent, terwijl de 10 procent huishoudens met de laagste vermogens gezamenlijk een negatief vermogen had. Die laatste groep had dus meer schulden dan bezittingen. De cijfers zijn afkomstig uit de CBS-publicatie over de vermogensverdeling van Nederlandse huishoudens.
Dat betekent niet dat de welvaart van de ene groep noodzakelijk ten koste van een andere groep is ontstaan. Het laat wel zien dat economische ontwikkelingen verschillende gevolgen hebben voor mensen die uitsluitend afhankelijk zijn van hun salaris en mensen die daarnaast beschikken over vermogen dat in waarde kan stijgen. Wanneer huizenprijzen, aandelenkoersen en bedrijfswaarden toenemen, kunnen vermogende huishoudens daarvan profiteren zonder dat hun inkomen uit arbeid in dezelfde mate hoeft te stijgen. Wie nauwelijks vermogen bezit, heeft minder mogelijkheden om financiële tegenvallers op te vangen en profiteert minder van die ontwikkeling.
Bedrijfswinsten stijgen, maar wat zegt dat over de economie?
Ook de ontwikkeling van bedrijfswinsten verdient aandacht wanneer wordt gekeken naar de verdeling van economische vooruitgang. Het zou journalistiek onjuist zijn om hogere winsten automatisch te presenteren als bewijs dat ondernemingen consumenten te veel laten betalen. Winsten kunnen immers stijgen door een hogere omzet, productiviteitsverbetering, internationale activiteiten, kostenbesparingen en andere bedrijfseconomische factoren. Een stijgende winst is op zichzelf dus geen bewijs van misbruik van een economische positie of het onredelijk verhogen van consumentenprijzen.
Toch zijn de bedragen aanzienlijk. De brutowinst vóór belasting van niet-financiële ondernemingen bedroeg in 2025 ongeveer 381 miljard euro, bijna 21 miljard euro meer dan in 2024. Volgens het CBS kwam de stijging vooral door een hogere operationele winst en hogere winsten van buitenlandse dochterondernemingen. Tegelijkertijd is er een belangrijke nuance: de winstquote, het aandeel van de winst in de toegevoegde waarde, daalde van 42,4 procent in 2024 naar 42,3 procent in 2025. De winst nam dus in absolute bedragen toe, terwijl het relatieve aandeel licht afnam. Dat blijkt uit de CBS-publicatie De Nederlandse economie in 2025, hoofdstuk Bedrijven en instellingen.
Daarmee ontstaat een legitieme onderzoeksvraag, maar nog geen voorbarige conclusie. De relevante vraag is niet of winst goed of slecht is, maar hoe de opbrengst van economische groei zich verdeelt over werknemers, consumenten, ondernemers, aandeelhouders en de overheid. Een gezonde economie heeft winst nodig om te kunnen investeren, vernieuwen en risico’s te dragen. Tegelijkertijd kan een samenleving zich afvragen of economische groei voldoende breed wordt vertaald in een hogere levenskwaliteit wanneer een deel van de bevolking nauwelijks over vermogen beschikt en essentiële uitgaven een steeds groter beslag op het huishoudbudget leggen.
Huishoudens profiteren ook van economische groei
Een volledig beeld vraagt overigens om aandacht voor cijfers die juist een positievere ontwikkeling laten zien. Het reëel beschikbare inkomen van Nederlandse huishoudens steeg in 2025 met 2,7 procent ten opzichte van een jaar eerder. Dit betekent dat huishoudens, na correctie voor prijsveranderingen en rekening houdend met belastingen en premies, gezamenlijk meer te besteden hadden. Volgens het CBS kwam die stijging vooral door hogere beloningen van werknemers, mede als gevolg van de loonontwikkeling en de toename van de werkgelegenheid. Ook sociale uitkeringen droegen bij aan de ontwikkeling.
Dat gegeven is belangrijk, omdat het laat zien dat de economische vooruitgang niet uitsluitend bij bedrijven en vermogende huishoudens terechtkomt. Tegelijkertijd zegt een stijging van het gezamenlijke beschikbare inkomen niet dat ieder huishouden er evenveel op vooruitgaat. De verdeling van inkomens, de woonlasten, schulden en de persoonlijke financiële situatie bepalen mede hoeveel ruimte een huishouden daadwerkelijk ervaart. De cijfers zijn terug te vinden in de CBS-publicatie Beschikbaar inkomen huishoudens 2,7 procent hoger in 2025.
Wanneer wordt marktmacht belangrijk?
Een goed functionerende markt zou bedrijven moeten prikkelen om efficiënt te produceren, te innoveren en aantrekkelijke prijzen te bieden. Wanneer consumenten eenvoudig kunnen overstappen en nieuwe bedrijven gemakkelijk kunnen toetreden, wordt het voor ondernemingen moeilijker om langdurig hoge prijzen of slechte dienstverlening in stand te houden. Concurrentie kan daardoor niet alleen gunstig zijn voor de consument, maar ook bijdragen aan innovatie, productiviteit en economische dynamiek.
Maar markten functioneren niet allemaal op dezelfde manier. De Autoriteit Consument & Markt concludeert in de Staat van de Markt 2026 dat verschillende indicatoren wijzen op een afname van de concurrentie in Nederland tussen 2011 en 2023, vooral in sectoren die al relatief sterk geconcentreerd waren. De ACM wijst daarbij op mogelijke gevolgen voor prijzen, kwaliteit, innovatie en productiviteit. De bevindingen staan in het rapport Staat van de Markt 2026.
Dat betekent niet dat iedere grote onderneming te machtig is of dat iedere geconcentreerde markt slecht functioneert. Schaalgrootte kan juist voordelen bieden en sommige sectoren vereisen zulke grote investeringen dat een beperkt aantal aanbieders economisch verklaarbaar is. De vraag wordt vooral anders wanneer consumenten nauwelijks alternatieven hebben. In dat geval kan economische macht meer invloed krijgen op prijzen en voorwaarden, waardoor de noodzaak van toezicht en een goed functionerende markt groter wordt.
Niet iedere consument heeft dezelfde keuzevrijheid
Dat verschil is vooral zichtbaar bij essentiële voorzieningen. Niemand hoeft een bepaald merk televisie te kopen, maar elektriciteit, wonen, zorg en drinkwater zijn geen producten waarvan burgers eenvoudig kunnen afzien. Bij dergelijke voorzieningen is de ruimte om als consument zelf keuzes te maken veel beperkter dan bij gewone consumptiegoederen. De afhankelijkheid van de aanbieder of de onderliggende infrastructuur speelt daardoor een belangrijke rol.
Een consument kan bijvoorbeeld van energieleverancier veranderen, maar kan niet besluiten geen gebruik te maken van het elektriciteitsnet. Formele keuzevrijheid bestaat dan wel, maar de ruimte om werkelijk uit de onderliggende voorziening te stappen is beperkt. Bovendien zijn contracten en voorwaarden niet altijd eenvoudig met elkaar te vergelijken, waardoor het maken van een weloverwogen keuze voor consumenten ingewikkeld kan zijn.
De ACM onderzoekt sinds juni 2026 daarom specifiek welke drempels huishoudens ervaren bij het kiezen van energiecontracten. Daarbij wordt gekeken naar de complexiteit van contracten, vergelijkbaarheid, consumentengedrag en de rol van prijsvergelijkers en andere tussenpersonen. Het onderzoek moet duidelijk maken waar consumenten tegenaan lopen en welke factoren hun keuzevrijheid beïnvloeden. De ACM verwacht in juni 2027 een conceptrapport te publiceren en na de zomer van dat jaar met een definitief rapport te komen. Het onderzoek is beschreven op de pagina Marktonderzoek energiecontracten voor huishoudens. Het is dus nog te vroeg om op basis hiervan definitieve conclusies te trekken over de werking van de energiemarkt.
De vraag achter de economische cijfers
Misschien ligt hier de belangrijkste vraag van allemaal: wat verstaan we eigenlijk onder welvaart? Economische groei is belangrijk, omdat zij inkomen, werkgelegenheid, investeringen en publieke voorzieningen mogelijk maakt. Maar economische groei zegt niet automatisch hoe veilig mensen zich voelen, hoeveel tijd zij hebben, of zij een woning kunnen betalen en of zij vertrouwen hebben in hun toekomst. Een stijgend nationaal inkomen vertelt dus niet vanzelfsprekend hoe het dagelijks leven van verschillende groepen Nederlanders zich ontwikkelt.
Daarom wordt steeds vaker gesproken over brede welvaart. Het Sociaal en Cultureel Planbureau constateert dat Nederlanders economische, sociale en ecologische gevolgen van beleid in samenhang willen zien en dat transparantie over gemaakte keuzes kan bijdragen aan begrip en vertrouwen. In Burgerperspectieven 2026, Bericht 1: Brede welvaart gaat het SCP in op deze bredere kijk op maatschappelijke vooruitgang. Het uitgangspunt is dat economische groei belangrijk blijft, maar niet het enige criterium mag zijn waarmee de ontwikkeling van een samenleving wordt beoordeeld.
Een economie kan groeien terwijl woningen moeilijker betaalbaar worden. Ze kan productiever worden, terwijl sommige werknemers onzeker worden over hun toekomst. Ook kan een land als geheel rijker worden terwijl vermogensverschillen groot blijven. De vraag is daarom niet alleen hoeveel Nederland produceert, maar vooral wat mensen met die economische vooruitgang daadwerkelijk kunnen doen en in hoeverre zij daarvan profiteren.
Technologie kan de grootste kans worden
Juist op dat punt begint een nieuwe fase. Kunstmatige intelligentie, robotisering en automatisering kunnen de productiviteit verhogen en werkzaamheden overnemen die nu nog door mensen worden uitgevoerd. De ontwikkelingen gaan snel en steeds meer bedrijven passen nieuwe technologieën toe in hun dagelijkse bedrijfsvoering. Daarmee ontstaan mogelijkheden om processen efficiënter te organiseren, maar tegelijkertijd veranderen de eisen die aan werknemers en werkgevers worden gesteld.
In 2025 gebruikte 33 procent van de Nederlandse bedrijven met tien of meer werkzame personen ten minste één van de door het CBS onderzochte AI-technologieën. In 2024 was dat nog 23 procent en in 2023 14 procent. De cijfers laten zien hoe snel kunstmatige intelligentie terrein wint binnen het Nederlandse bedrijfsleven. Het gaat daarbij om bedrijven die daadwerkelijk ten minste één onderzochte AI-technologie toepassen, niet om alle organisaties of alle werknemers in Nederland. Het CBS beschrijft deze ontwikkeling in het onderzoek ICT-gebruik bij bedrijven en de toename van AI-technologie.
Dat kan grote voordelen opleveren. AI kan administratieve lasten verminderen, wetenschappelijk onderzoek versnellen, artsen ondersteunen en bedrijven efficiënter laten werken. Robotisering kan zwaar en gevaarlijk werk overnemen en medische technologie kan bijdragen aan vroegere diagnostiek en betere behandelingen. Maar technologie bepaalt niet automatisch wie de opbrengst ontvangt. Dat hangt onder meer af van eigendom, investeringen, arbeidsmarktverhoudingen, belastingheffing en politieke keuzes.
Wie krijgt de productiviteitswinst?
Dat wordt een van de belangrijkste maatschappelijke vragen van de komende decennia. Als een werknemer dankzij AI in minder tijd dezelfde hoeveelheid werk kan uitvoeren, ontstaat economische waarde die ergens terechtkomt. Die extra opbrengst kan worden gebruikt voor investeringen, hogere winsten, betere lonen of andere arbeidsvoorwaarden. Ook kan zij ruimte bieden om mensen minder uren te laten werken zonder dat de totale productie afneemt.
Dat hoeft dus geen bedreiging te zijn. Integendeel, technologische vooruitgang kan betekenen dat mensen minder hoeven te werken terwijl dezelfde hoeveelheid goederen en diensten beschikbaar blijft. De Nederlandse arbeidsproductiviteit steeg in 2025 met 2,4 procent, terwijl het aantal gewerkte uren met 0,6 procent daalde. Volgens het CBS was de stijging van de arbeidsproductiviteit de grootste in twintig jaar. De ontwikkeling staat beschreven in het bericht Arbeidsproductiviteit Nederlandse economie 2,4 procent hoger in 2025.
Daarin zit een mogelijke historische kans. Technologische vooruitgang zou niet alleen kunnen leiden tot meer productie, maar ook tot meer vrije tijd, betere publieke voorzieningen en een hogere levenskwaliteit. De vraag is alleen wie beslist wat er met die productiviteitswinst gebeurt. Wordt de opbrengst vooral zichtbaar in hogere bedrijfswinsten en rendementen voor aandeelhouders, of profiteren ook werknemers en consumenten ervan? Dat is geen technisch vraagstuk dat door een machine of algoritme wordt opgelost, maar een maatschappelijke en politieke keuze.
Technologie verandert mogelijkheden, niet automatisch gedrag
Een efficiëntere machine maakt mensen niet vanzelf minder gericht op winst. Goedkopere energie betekent niet automatisch dat een onderneming haar verkoopprijs evenredig verlaagt. Een productiviteitsstijging betekent evenmin dat de opbrengst automatisch volledig naar werknemers gaat. Technologie kan de mogelijkheden van een economie ingrijpend veranderen, maar bepaalt niet hoe mensen en organisaties die mogelijkheden uiteindelijk benutten.
Daarmee komen we bij een ongemakkelijke menselijke factor. Het economische systeem moet niet uitgaan van de veronderstelling dat iedereen altijd hetzelfde maatschappelijke doel nastreeft, maar moet instituties zo organiseren dat individuele belangen niet automatisch ten koste gaan van het publieke belang. Dat is geen oordeel over ondernemers of vermogende mensen, maar een constatering dat menselijke drijfveren, waaronder ambitie, winststreven, status en bezit, onderdeel zijn van iedere samenleving. De manier waarop economische regels worden ingericht, bepaalt mede hoe die belangen zich tot elkaar verhouden.
De prijs van vooruitgang
Nederland staat daarom niet voor de simpele keuze tussen groei en krimp, of tussen markt en overheid. De werkelijke uitdaging is hoe economische en technologische vooruitgang kan worden vertaald in brede maatschappelijke vooruitgang. Daarbij gaat het niet alleen om de omvang van de economie, maar ook om de verdeling van kansen, de betaalbaarheid van essentiële voorzieningen en de vraag of burgers voldoende kunnen profiteren van nieuwe ontwikkelingen.
De beschikbare cijfers laten een genuanceerd beeld zien. De economie groeit, het beschikbare inkomen van huishoudens nam in 2025 toe en bedrijven boekten gezamenlijk hogere brutowinsten. Tegelijkertijd blijven de prijzen stijgen, is het vermogen sterk geconcentreerd en signaleert de toezichthouder ontwikkelingen die kunnen wijzen op afnemende concurrentie. Ook is nog niet duidelijk hoe de opbrengsten van kunstmatige intelligentie en automatisering uiteindelijk over werknemers, bedrijven en consumenten worden verdeeld.
Daarom is de centrale vraag niet of Nederland vooruitgaat, maar voor wie die vooruitgang daadwerkelijk als vooruitgang voelt. En daarmee komt ook de geschiedenis in beeld. De huidige verhouding tussen burger, overheid en markt is niet vanzelf ontstaan, maar is het resultaat van politieke keuzes over marktwerking, liberalisering, privatisering en de rol van de overheid.
De vraag voor het tweede deel ligt dan ook voor de hand: wie bepaalt eigenlijk hoe Nederland zijn economische systeem inricht, en hoeveel invloed heeft de samenleving nog op de spelregels van de markt?
Binnenkort deel 2: wie bepaalt?
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
Weergaven: 5




