De Amerikaanse tussentijdse verkiezingen van dinsdag 3 november kunnen de politieke verhoudingen in Washington ingrijpend veranderen. President Donald Trump staat niet zelf op het stembiljet, maar zijn Republikeinse Partij verdedigt een krappe meerderheid in het Congres. De Democraten hopen die meerderheid te doorbreken en daarmee meer invloed te krijgen op wetgeving en de controle van de regering. In de laatste dagen voor de verkiezingen is bovendien een juridische strijd ontstaan over de rol van de federale overheid bij het toezicht op verkiezingen in verschillende staten.
Amerikaanse midterms bepalen wie het Congres controleert
Bij de Amerikaanse midterms kiezen kiezers alle 435 leden van het Huis van Afgevaardigden. Daarnaast worden 35 van de honderd Senaatszetels opnieuw verdeeld. Het gaat om 33 reguliere verkiezingen en twee tussentijdse verkiezingen voor vrijgekomen Senaatszetels.
De verkiezingen vinden iedere vier jaar halverwege de presidentiële ambtstermijn plaats. De uitslag bepaalt welke partij de komende twee jaar de meerderheid heeft in het Congres. Dat parlement bestaat uit het Huis van Afgevaardigden en de Senaat. Beide kamers hebben eigen bevoegdheden en moeten bij gewone wetgeving samenwerken.
Volgens de Amerikaanse overheidsinformatie over de midterms worden alle zetels in het Huis iedere twee jaar opnieuw verdeeld. Senatoren hebben een termijn van zes jaar, waardoor telkens ongeveer een derde van de Senaat wordt gekozen.
De Republikeinen beginnen de verkiezingscampagne met een meerderheid in beide kamers. Volgens de verkiezingsanalyse van het onderzoeksbureau van het Europees Parlement bestaat de zetelverdeling in het Huis uit 218 Republikeinse leden, 214 Democraten, één onafhankelijke die met de Republikeinen meestemt en twee openstaande zetels. In de Senaat hebben de Republikeinen 53 zetels tegenover 45 Democratische zetels en twee onafhankelijke senatoren die met de Democraten samenwerken.
De Democraten hebben volgens die zetelverdeling een netto winst van vier zetels nodig om in beide kamers een meerderheid te kunnen vormen. Vooral de strijd om het Huis van Afgevaardigden geldt als belangrijk, omdat daar relatief veel kiesdistricten competitief zijn.
Peilingen geven Democraten voordeel bij verkiezingen
De laatste landelijke peilingen wijzen op een moeilijke verkiezingscampagne voor de Republikeinen. In een onderzoek van Reuters en Ipsos, afgesloten op 26 oktober, kreeg Trump een waarderingscijfer van 32 procent. Dat was één procentpunt hoger dan een week eerder, toen zijn waardering volgens dezelfde peiling op het laagste niveau van zijn presidentschap stond.
Bij de vraag op welke partij geregistreerde kiezers zouden stemmen als de Congresverkiezingen op dat moment plaatsvonden, kregen de Democraten 47 procent tegenover 36 procent voor de Republikeinen. De onderzoekers ondervroegen 1.679 Amerikaanse volwassenen, onder wie 1.280 geregistreerde kiezers.
Ook de economische situatie speelt een rol. In hetzelfde onderzoek gaf 73 procent van de ondervraagden aan dat de ontwikkeling van de kosten van levensonderhoud volgens hen de verkeerde kant op ging. Vooral de prijzen van dagelijkse boodschappen en brandstof blijven belangrijke onderwerpen in de verkiezingscampagne.
De resultaten zijn afkomstig uit de Reuters/Ipsos-peiling van 26 oktober. Een landelijke peiling geeft echter geen zekerheid over de uiteindelijke zetelverdeling. Die wordt bepaald door afzonderlijke verkiezingen in districten en staten, waar lokale omstandigheden en opkomst zwaar meewegen.
Democratische meerderheid kan controle op Trump veranderen
Een eventuele overwinning van de Democraten in het Huis van Afgevaardigden heeft vooral gevolgen voor de parlementaire controle op de regering. De meerderheidspartij bepaalt doorgaans wie de leiding krijgt over de verschillende onderzoekscommissies. Die commissies kunnen onderzoek doen naar het functioneren van ministeries, overheidsbesluiten en de uitvoering van beleid.
Een Democratische meerderheid zou daardoor meer mogelijkheden krijgen om het handelen van de regering-Trump te onderzoeken en openbare hoorzittingen te organiseren. Ook kan het Congres documenten opvragen en getuigen oproepen binnen de wettelijke bevoegdheden.
Dat betekent niet dat Trump zijn presidentschap of zijn uitvoerende bevoegdheden verliest. De president behoudt onder meer zijn vetorecht en kan op verschillende terreinen zelfstandig besluiten nemen. Voor nieuwe federale wetgeving is doorgaans goedkeuring van zowel het Huis als de Senaat nodig. De werking daarvan staat beschreven in de officiële uitleg van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden over het wetgevingsproces.
Ook een Democratische meerderheid in beide kamers betekent niet automatisch dat de belangrijkste onderdelen van Trumps beleid worden teruggedraaid. Daarvoor zijn politieke meerderheden en in sommige gevallen aanvullende steun van Republikeinse parlementariërs nodig.
Ministerie van Justitie raakt verwikkeld in verkiezingsgeschillen
In de laatste dagen voor de verkiezingen is ook de rol van het Amerikaanse ministerie van Justitie onderwerp van discussie geworden. Volgens een onderzoek van Reuters heeft het ministerie zich rechtstreeks gemengd in juridische geschillen over verkiezingsprocedures in verschillende staten. Dat wijkt volgens het persbureau af van een langdurige praktijk waarbij federale opsporingsinstanties juist afstand proberen te houden van de schijn van politieke partijdigheid.
In Californië probeerde het ministerie te voorkomen dat poststemmen van ongeveer 20.000 kiezers zouden worden meegeteld. De federale overheid vermoedt dat deze geregistreerde kiezers mogelijk geen Amerikaans staatsburger zijn en daarom niet stemgerechtigd zouden zijn. De staat betwist zowel de betrouwbaarheid van de gebruikte gegevens als de bevoegdheid van de federale overheid om de stemmen tegen te houden.
Een federale rechter wees het verzoek om de stemmen voorlopig buiten de telling te houden af. Dat betekent niet dat daarmee iedere juridische discussie over de zaak is beëindigd. Het ministerie heeft verdere juridische stappen gezet.
Ook in Alaska ontstond een geschil rond de Senaatsverkiezingen. Daar richtte het ministerie zich op de kandidatuur van een tweede kandidaat met de naam Dan Sullivan, naast de zittende Republikeinse senator met dezelfde naam. De federale overheid stelde dat verwarring bij kiezers de verkiezingsuitslag zou kunnen beïnvloeden.
Een federale rechter wees het verzoek van het ministerie af. De rechter oordeelde onder meer dat het voorgestelde onderzoek niet uitvoerbaar was zonder de geheimhouding van de uitgebrachte stemmen in gevaar te brengen. Het ministerie kondigde beroep aan.
De betrokkenheid van het ministerie en de juridische bezwaren van de staten worden beschreven in het Reuters-onderzoek van 2 november naar verkiezingstoezicht en de rol van het ministerie van Justitie.
De zaken laten zien dat de discussie over verkiezingsintegriteit niet alleen over het tellen van stemmen gaat, maar ook over de vraag welke bevoegdheden de federale overheid heeft tegenover de afzonderlijke staten. In de Verenigde Staten organiseren staten zelf hun verkiezingen, binnen de kaders van de federale wetgeving.
Afzettingsprocedure is geen automatisch gevolg van verkiezingsverlies
Wanneer de Democraten de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden behalen, kunnen zij ook besluiten een afzettingsprocedure tegen Trump te beginnen. Dat wordt in de Verenigde Staten impeachment genoemd. Een dergelijke procedure is echter geen automatisch gevolg van een verkiezingsnederlaag van de presidentiële partij.
Het Huis kan met een gewone meerderheid besluiten formele aanklachten tegen een president aan te nemen. Daarna behandelt de Senaat de zaak. Voor een veroordeling en daadwerkelijke afzetting is een meerderheid van twee derde van de aanwezige senatoren nodig. Dat maakt het zonder steun van een aanzienlijk aantal Republikeinse senatoren bijzonder moeilijk om een president daadwerkelijk uit zijn functie te verwijderen.
De procedure en de constitutionele voorwaarden zijn beschreven door de Amerikaanse overheid in de officiële toelichting op impeachment.
Nieuwe machtsverhoudingen vanaf januari 2027
De verkiezingen vinden plaats op dinsdag 3 november. Door de verschillende tijdzones in de Verenigde Staten worden de eerste uitslagen gedurende de Nederlandse nacht van dinsdag op woensdag verwacht. Bij kleine verschillen kunnen aanvullende tellingen en juridische procedures nodig zijn voordat uitslagen definitief worden vastgesteld.
Het nieuw gekozen Congres begint op 3 januari 2027 aan zijn werkzaamheden. Tot die tijd blijft de huidige samenstelling formeel aan het werk.
De verkiezingsuitslag bepaalt daarmee niet of Trump president blijft, maar wel onder welke parlementaire omstandigheden hij zijn laatste twee jaar als president ingaat. De verhouding tussen het Witte Huis en het Congres wordt vanaf januari mogelijk anders, afhankelijk van de uitslagen in de afzonderlijke staten en kiesdistricten.
Dit artikel is opgesteld door de redactie van Gelderland Magazine op basis van openbare informatie van de Amerikaanse overheid, het Europees Parlement, Reuters en Ipsos.
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
Weergaven: 6
