De gemeente Buren heeft het bestemmingsplan waarmee de herbouw van de voormalige varkenshouderij De Knorhof in Kapel-Avezaath onmogelijk werd gemaakt, niet overeind kunnen houden bij de Raad van State. De Afdeling bestuursrechtspraak vernietigde op 28 oktober 2026 het besluit van de gemeenteraad uit april 2023. Volgens de hoogste bestuursrechter heeft de gemeente onvoldoende gemotiveerd waarom het schrappen van de bestaande agrarische gebruiksmogelijkheden noodzakelijk en evenwichtig was. De uitspraak draait om een conflict tussen de ruimtelijke plannen van de gemeente en de belangen van Sebava B.V., de voormalige exploitant van het bedrijf. Ook de woningbouwplannen bij Erichem en de geurbelasting in de omgeving spelen een belangrijke rol.
De Knorhof in Kapel-Avezaath: brand vormde begin van langdurig conflict
De voormalige varkenshouderij lag aan de Burensewal 1 en 3 in Kapel-Avezaath. Het bedrijf van Sebava werd op 27 juli 2017 door een grote stalbrand verwoest. De onderneming wilde de stallen opnieuw bouwen en de varkenshouderij voortzetten. Daarvoor diende zij op 18 juli 2019 een aanvraag voor een omgevingsvergunning in bij de provincie Gelderland.
De mogelijkheid tot herbouw was onder het toen geldende bestemmingsplan nog aanwezig via een zogenoemde calamiteitenregeling. De vergunningaanvraag leidde echter tot een afzonderlijke procedure met de provincie. Die besloot de aanvraag uiteindelijk buiten behandeling te laten, omdat volgens het provinciebestuur onvoldoende gegevens waren aangeleverd.
Ondertussen werkte de gemeente Buren aan een wijziging van de bestemming. Het college bracht het ontwerpbestemmingsplan begin 2023 in procedure. De gemeenteraad stelde het plan op 25 april van dat jaar gewijzigd vast. De agrarische bestemming bleef gedeeltelijk bestaan, maar intensieve veehouderij werd uitgesloten. Ook kreeg de voormalige bedrijfswoning een reguliere woonbestemming.
Gemeente Buren wilde ruimte voor woningbouw en een betere leefomgeving
De gemeente baseerde de bestemmingswijziging op meerdere ruimtelijke doelstellingen. Het ging om het verbeteren van de omgevingskwaliteit, het vergroenen van het landschap, het verminderen van geurhinder en gezondheidsrisico’s en het mogelijk maken van woningbouw bij Erichem.
Vooral de woningbouwlocaties aan de Mierlingsestraat en de Erichemsewal speelden een rol. De gemeente liet onderzoeken welke gevolgen de voormalige varkenshouderij zou hebben voor de geurbelasting op deze locaties. De resultaten werden vastgelegd in een memo over geur- en stikstofberekeningen, die als bijlage bij de raadsstukken werd opgenomen.
Volgens dat onderzoek lag de berekende voorgrondbelasting op alle onderzochte toetspunten boven 4 odour units per kubieke meter lucht. Op drie punten kwamen de berekende waarden uit tussen 10,4 en 10,8 odour units. De gemeente beschouwde een norm van 4 odour units als passend voor de geplande woningen.
In de berekeningen werd ook gekeken naar de achtergrondbelasting. Volgens het gemeentelijke onderzoek zou de bijdrage van de varkenshouderij aan de geurbelasting aanzienlijk zijn. Zonder het bedrijf zou het leefklimaat op de twee woningbouwlocaties volgens de berekeningen verbeteren van matig naar goed en zeer goed.
De cijfers waren afkomstig uit het gemeentelijke onderzoek en vormden een belangrijke onderbouwing van het bestemmingsplan. De volledige stukken, waaronder het memo geur en stikstof en de toelichting op het bestemmingsplan, zijn opgenomen in het raadsdossier van 25 april 2023.
Twee zienswijzen: steun voor het plan en bezwaar tegen het schrappen van herbouw
Tijdens de procedure over het ontwerpbestemmingsplan kwamen twee zienswijzen binnen. Dat blijkt uit de gemeentelijke nota waarin de reacties en de beantwoording zijn vastgelegd.
De stichting Animal Rights sprak steun uit voor het beëindigen van de mogelijkheid om op deze locatie opnieuw een intensieve varkenshouderij te vestigen. De stichting bracht daarbij onder meer milieu- en dierenwelzijnsargumenten naar voren. Ook verwees zij naar vergunningkwesties rond hetzelfde bedrijf in een andere provincie.
De gemeente maakte in haar reactie een belangrijk onderscheid. Zij stelde dat voor dit bestemmingsplan geen Bibob-onderzoek was uitgevoerd. Een bestemmingsplan vaststellen is volgens de gemeentelijke toelichting een andere bevoegdheid dan het verlenen of intrekken van een vergunning waarop de Wet Bibob van toepassing kan zijn. De bestemmingswijziging moest uitsluitend worden beoordeeld vanuit een goede ruimtelijke ordening.
De tweede zienswijze richtte zich juist tegen het verdwijnen van de herbouwmogelijkheid. De indiener wees op de bestaande planologische mogelijkheden, de lopende vergunningprocedure en de mogelijke financiële schade door het beperken van het agrarische gebruik. Ook werd betwist dat het schrappen van de varkenshouderij voldoende zou bijdragen aan de woningbouwplannen en een beter woon- en leefklimaat, mede omdat in de omgeving andere veehouderijen aanwezig zijn.
De gemeente verwierp deze bezwaren. Volgens de raad was sprake van een bijzondere situatie: het bedrijf was sinds de brand in 2017 feitelijk niet meer aanwezig en de vergunningaanvraag voor herbouw was buiten behandeling gesteld. De gemeenteraad vond dat de belangen van een gezonde leefomgeving, landschappelijke kwaliteit en woningbouw in dit geval zwaarder wogen.
De volledige reacties en de antwoorden van de gemeente zijn terug te lezen in de Nota zienswijzen over Burensewal 1 en 3.
Gemeenteraad stemde in 2023 met ruime meerderheid voor bestemmingswijziging
De politieke besluitvorming vond plaats tijdens de raadsvergadering van 25 april 2023. De gemeenteraad stemde met achttien stemmen voor en drie tegen in met het bestemmingsplan. De tegenstemmen kwamen van de PCG-fractie. De overige aanwezige fracties stemden voor.
Met het besluit werd de intensieve veehouderij op de locatie planologisch uitgesloten. De voormalige bedrijfswoning kreeg een reguliere woonbestemming. De raad stemde ook in met de nota waarin de twee zienswijzen waren behandeld.
De stemverhouding laat zien dat het besluit destijds op brede steun in de gemeenteraad kon rekenen. De latere uitspraak van de Raad van State gaat niet over de politieke wenselijkheid van die keuze, maar over de vraag of de gemeente de gevolgen en de noodzaak van de bestemmingswijziging juridisch voldoende heeft onderbouwd.
De besluitvorming en de stemuitslag zijn terug te vinden in het openbare vergaderdossier van de gemeenteraad van Buren.
Raad van State: gemeente onderzocht minder ingrijpende maatregelen onvoldoende
Sebava stelde beroep in tegen het bestemmingsplan. De Afdeling bestuursrechtspraak behandelde de zaak op 4 juni 2026. De uitspraak volgde op 28 oktober 2026.
De Raad van State stelt voorop dat een gemeenteraad beleidsruimte heeft bij het vaststellen van bestemmingen. Een eigenaar kan in het algemeen geen blijvende rechten ontlenen aan een bestaand bestemmingsplan. Gemeenten mogen op basis van gewijzigde ruimtelijke inzichten een andere bestemming vaststellen. Wel moeten zij de betrokken belangen zorgvuldig afwegen.
Daarbij moet worden gekeken of een maatregel geschikt is om het doel te bereiken, of deze noodzakelijk is en of een minder ingrijpende maatregel hetzelfde resultaat kan opleveren. Ook moet de uiteindelijke belangenafweging evenwichtig zijn.
De Afdeling vindt dat de gemeente het schrappen van de intensieve veehouderij op zichzelf als geschikt middel mocht beschouwen om de ruimtelijke doelen te bereiken. De motivering schoot echter tekort bij de vraag of deze ingreep noodzakelijk was.
Zo had de gemeenteraad onvoldoende onderbouwd waarom de gekozen geurnorm van 4 odour units noodzakelijk was voor een aanvaardbaar woon- en leefklimaat bij de geplande woningen. Ook had Sebava gewezen op technische maatregelen waarmee bij een eventuele herbouw de geurhinder kon worden beperkt. De gemeente had deze mogelijkheid moeten betrekken bij het onderzoek naar minder ingrijpende oplossingen.
Hetzelfde geldt voor de andere gemeentelijke doelstellingen. Ook daarbij had moeten worden onderzocht of deze met minder vergaande maatregelen konden worden bereikt. De Raad van State heeft de gemeentelijke geurnorm dus niet ongeldig verklaard, maar vindt de motivering voor de gekozen aanpak onvoldoende.
Financiële gevolgen en bestaande herbouwmogelijkheid onvoldoende meegewogen
Naast de ruimtelijke belangen speelde de positie van Sebava een belangrijke rol. Onder het oude bestemmingsplan bestond nog een mogelijkheid om de door brand verloren gegane varkenshouderij te herbouwen. De onderneming had daarvoor daadwerkelijk een vergunningaanvraag ingediend.
Dat de provincie deze aanvraag uiteindelijk buiten behandeling stelde, betekende volgens de Raad van State niet dat de gemeenteraad het herbouwinitiatief buiten beschouwing mocht laten. Toen het bestemmingsplan in april 2023 werd vastgesteld, was de buitenbehandelingstelling nog niet onherroepelijk.
Ook de nieuwe agrarische bestemming beperkte de mogelijkheden voor Sebava aanzienlijk. Voor grondgebonden agrarische bedrijven was een bouwvlak nodig, maar dat ontbrak op de betrokken percelen. Daardoor kon de onderneming ook niet zonder meer een ander grondgebonden agrarisch bedrijf op deze locatie exploiteren.
De gemeente had volgens de Afdeling onvoldoende inzichtelijk gemaakt hoe zwaar deze beperking voor Sebava uitpakte. Ook de mogelijke waardevermindering van de gronden en de gevolgen daarvan voor de uitvoerbaarheid van het bestemmingsplan waren onvoldoende meegewogen.
De Raad van State concludeert daarom dat de belangen van Sebava onvoldoende zijn betrokken en dat de gemeente niet deugdelijk heeft gemotiveerd waarom de nadelige gevolgen van het plan niet onevenredig waren.
Eerdere uitspraak over vergunningaanvraag blijft afzonderlijk bestaan
De uitspraak over het bestemmingsplan moet worden onderscheiden van de eerdere procedure bij Rechtbank Gelderland. Die zaak ging over de vraag of de provincie de vergunningaanvraag voor de herbouw van de varkenshouderij buiten behandeling mocht laten.
Sebava had in 2019 een vergunning aangevraagd. De provincie vroeg vervolgens om aanvullende gegevens, waaronder een grondwateronderzoek in relatie tot de mestput en de fundering. De onderneming kreeg meerdere mogelijkheden om de aanvraag aan te vullen. Volgens de provincie waren de aangeleverde gegevens uiteindelijk onvoldoende.
Op 8 oktober 2024 oordeelde Rechtbank Gelderland dat de provincie de aanvraag buiten behandeling mocht laten. De rechtbank vond dat het grondwateronderzoek noodzakelijk was om onder meer de constructieve veiligheid en de draagkracht van de ondergrond te kunnen beoordelen. Een eenmalige meting van de grondwaterstand was daarvoor niet voldoende.
De rechtbank behandelde uitsluitend de vraag of de aanvraag terecht buiten behandeling was gesteld. Zij deed geen inhoudelijke uitspraak over de vraag of de gevraagde vergunning voor herbouw verleend had moeten worden. Dat onderscheid blijkt ook uit de volledige uitspraak van Rechtbank Gelderland, ECLI:NL:RBGEL:2024:6797.
Bestemmingsplan vernietigd, maar geen toestemming voor een nieuwe varkenshouderij
De Raad van State heeft het beroep van Sebava gegrond verklaard en het volledige bestemmingsplan van 25 april 2023 vernietigd. Dat gebeurde wegens strijd met artikel 3:46 van de Algemene wet bestuursrecht, dat voorschrijft dat een besluit deugdelijk moet worden gemotiveerd.
De gemeente moet de vernietiging binnen vier weken na verzending van de uitspraak laten verwerken in de landelijke voorziening. Daarnaast moet Buren € 1.868 aan proceskosten en € 365 aan griffierecht aan Sebava vergoeden.
De uitspraak geeft Sebava geen automatische toestemming om de varkenshouderij opnieuw te bouwen of te exploiteren. De Raad van State heeft uitsluitend het gemeentelijke bestemmingsplan beoordeeld. De afzonderlijke vergunningprocedure bij de provincie is daarmee niet alsnog positief afgerond.
De uitspraak is gepubliceerd onder zaaknummer 202303946/1/R4 en ECLI:NL:RVS:2026:6346 en is volledig te raadplegen via de uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State van 28 oktober 2026.
Dit artikel is opgesteld door de redactie van Gelderland Magazine aan de hand van openbare rechterlijke uitspraken, gemeentelijke besluitvorming en bestuurlijke documenten.
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
Weergaven: 88
