De poolwervel boven het Noordpoolgebied is dit jaar opvallend vroeg verzwakt. Dat kan gevolgen hebben voor het winterweer in delen van Europa en Noord-Amerika. Een verzwakte poolwervel vergroot de kans dat koude lucht vanuit het poolgebied zuidwaarts trekt, maar betekent niet automatisch dat Nederland een strenge winter tegemoetgaat. Tegelijkertijd groeit de wetenschappelijke aandacht voor een ander klimaatsysteem: de Atlantische Meridionale Omkeercirculatie (AMOC), de grote oceaanstroming die warmte over de Atlantische Oceaan transporteert. Beide systemen spelen een rol in het klimaat van Europa, maar zijn niet hetzelfde en er is geen aangetoond rechtstreeks verband tussen de huidige verstoring van de poolwervel en een mogelijke verzwakking van de AMOC.
Wat is er aan de hand met de poolwervel?
De poolwervel is een omvangrijk circulatiesysteem van westenwinden dat in de stratosfeer, op ongeveer tien tot vijftig kilometer hoogte, rond het Noordpoolgebied draait. Zolang deze wervel sterk blijft, wordt zeer koude lucht grotendeels boven het poolgebied gehouden. Wanneer de wervel verzwakt of van vorm verandert, kan de gebruikelijke verdeling van luchtstromen worden verstoord. Daardoor kunnen koude luchtmassa’s gemakkelijker richting lagere breedtegraden bewegen.
Volgens onderzoekers van de University of Reading is de poolwervel dit seizoen uitzonderlijk vroeg verzwakt. Dat hangt samen met een zogenoemde plotselinge stratosferische opwarming, waarbij de temperatuur in de stratosfeer boven het poolgebied sterk stijgt en de circulatie van de poolwervel wordt verstoord. De universiteit benadrukt dat het nog te vroeg is om vast te stellen welke gevolgen dit precies zal hebben voor het winterweer. De waarnemingen en duiding zijn te lezen in de toelichting van de University of Reading.
Ook persbureau Reuters beschrijft de vroege verzwakking als opmerkelijk. Een verstoring van de poolwervel kan onder bepaalde omstandigheden een tot twee weken later doorwerken in de weersystemen aan het aardoppervlak. Dat kan leiden tot koudere perioden in delen van Europa en Noord-Amerika. De precieze uitwerking verschilt echter per situatie. Een zwakke poolwervel is dus geen betrouwbare voorspelling dat Nederland binnenkort met langdurige vorst of zware sneeuwval te maken krijgt. Reuters zet de mogelijke gevolgen en de wetenschappelijke onzekerheden uiteen in een achtergrondartikel over de poolwervel en de winter van 2026.
Waarom een verzwakte poolwervel niet automatisch een strenge winter betekent
Een verstoring van de poolwervel kan de kans op koude-uitbraken vergroten, maar bepaalt niet zelfstandig welk weer Nederland krijgt. Daarvoor zijn ook de ligging van hogedruk- en lagedrukgebieden, de windrichting en de ontwikkeling van weersystemen boven de Atlantische Oceaan van belang. Koude lucht kan bijvoorbeeld richting Scandinavië of Oost-Europa trekken, zonder dat Nederland daar langdurig mee te maken krijgt.
Uit eerdere gebeurtenissen met plotselinge stratosferische opwarming blijkt dat in ongeveer twee derde van de gevallen delen van Noord- en Noordwest-Europa daarna te maken krijgen met koudere en drogere omstandigheden dan gemiddeld. Dat is een statistisch verband en geen voorspelling voor deze winter. Bovendien waarschuwen onderzoekers dat de huidige situatie nog niet voldoende duidelijk maakt hoe de verstoring zich de komende weken zal ontwikkelen.
Ook de mogelijke oorzaken zijn nog onderwerp van onderzoek. Er wordt onder meer gekeken naar atmosferische verstoringen, de ontwikkeling van een sterke El Niño en relatief warm zeewater in delen van het noordelijke poolgebied. De onderzoekers benadrukken dat nog niet kan worden vastgesteld welke factoren doorslaggevend zijn. Het is daarom te vroeg om de vroege verzwakking van de poolwervel aan één oorzaak toe te schrijven.
De AMOC: een ander systeem met grote gevolgen voor Europa
Naast de poolwervel staat ook de Atlantische Meridionale Omkeercirculatie, internationaal bekend als de AMOC, steeds nadrukkelijker in de belangstelling. Dit systeem bestaat uit een omvangrijk netwerk van oceaanstromingen dat warm water vanuit de tropen naar het noorden transporteert. In de Noord-Atlantische Oceaan koelt het water af, wordt het zouter en zwaarder en zakt het op bepaalde plaatsen naar grotere diepte. Vervolgens stroomt het als koud diep water weer zuidwaarts.
De AMOC speelt een belangrijke rol bij de verdeling van warmte op aarde. De circulatie draagt eraan bij dat West-Europa een relatief gematigd klimaat heeft. De AMOC wordt regelmatig in één adem genoemd met de Golfstroom, maar die twee zijn niet hetzelfde. De Golfstroom is een onderdeel van het bredere systeem van Atlantische oceaanstromingen; de AMOC omvat ook de diepe terugstroming van water.
Onderzoekers van het National Oceanography Centre in het Verenigd Koninkrijk volgen de AMOC met meetinstrumenten in de Atlantische Oceaan. Metingen op ongeveer 26 graden noorderbreedte laten over de periode sinds 2004 een verzwakkende trend zien. De onderzoekers benadrukken tegelijkertijd dat een meetreeks van ongeveer twintig jaar nog niet voldoende is om alle natuurlijke schommelingen van het systeem te onderscheiden van veranderingen door menselijke klimaatverandering. Het onderzoekscentrum wil de metingen daarom ten minste tot 2034 voortzetten. De meest recente stand van zaken is beschreven door het National Oceanography Centre.
Wetenschappers verschillen nog over de kans op stilvallen
Dat de AMOC waarschijnlijk verzwakt, betekent niet dat een volledige stilstand op korte termijn vaststaat. In het zesde klimaatrapport van het IPCC wordt een afname van de AMOC gedurende de 21e eeuw als zeer waarschijnlijk beschouwd. Tegelijkertijd beoordeelde het IPCC de kans op een abrupte instorting vóór 2100 als niet waarschijnlijk, met een middelmatige mate van zekerheid. Het panel wijst er bovendien op dat de waargenomen afname sinds het midden van de jaren 2000 nog niet overtuigend kan worden onderscheiden van natuurlijke variabiliteit.
Nieuwere modelstudies onderzoeken hoe gevoelig de oceaancirculatie is voor verdere opwarming. Een in 2026 verschenen studie in het wetenschappelijke tijdschrift Nature Climate Change berekende onder bepaalde aannames een kritische temperatuurgrens waarbij de AMOC zou kunnen instorten. De onderzoekers kwamen uit op een centrale schatting van ongeveer vier graden wereldwijde opwarming, maar de onzekerheidsmarge is groot. Het gaat om modelonderzoek en niet om een vastgestelde voorspelling dat de AMOC bij een bepaalde temperatuur daadwerkelijk zal stilvallen. De resultaten zijn gepubliceerd in Nature Climate Change.
De wetenschappelijke onzekerheid komt ook terug in een recente analyse van de Britse parlementaire onderzoeksdienst. Daarin wordt beschreven dat onderzoekers het er in grote lijnen over eens zijn dat de AMOC waarschijnlijk verzwakt, maar dat de inschattingen over de kans en het moment van een mogelijke instorting uiteenlopen. Verschillende klimaatmodellen komen tot verschillende uitkomsten. De House of Commons Library beschrijft zowel de wetenschappelijke consensus als de resterende onzekerheden.
Wat zou een stilgevallen AMOC voor Nederland betekenen?
Een sterke verzwakking of stilstand van de AMOC zou grote gevolgen kunnen hebben voor het klimaat in Noordwest-Europa. Doordat minder warmte vanuit de tropen naar het noorden wordt vervoerd, kan de regionale temperatuur in delen van Europa dalen. Dat betekent niet dat de wereldwijde opwarming stopt. De aarde kan als geheel verder opwarmen, terwijl delen van Europa juist met een aanzienlijke regionale afkoeling te maken krijgen.
Voor Nederland kunnen de gevolgen ook de Noordzee en de kust raken. Het KNMI heeft onderzocht wat een instorting van de AMOC zou kunnen betekenen voor de zeespiegel langs de Nederlandse kust. In de onderzochte modelsituatie kan de zeespiegelstijging in de Noordzeeregio tijdelijk versnellen. Het model komt uit op een extra stijging die lokaal kan oplopen tot ongeveer vier millimeter per jaar. Over een langere periode kan de aanvullende bijdrage in de regio in de orde van een halve meter uitkomen. Dit zijn uitkomsten van een klimaatscenario en geen voorspelling voor de komende jaren.
Het KNMI beschrijft daarnaast dat een combinatie van verdere mondiale opwarming en het wegvallen van de AMOC in bepaalde scenario’s tot zeer koude winters in Nederland kan leiden. In de modelsimulaties kunnen extreme wintertemperaturen in De Bilt dan aanzienlijk lager uitvallen dan we tegenwoordig gewend zijn. Het gaat om een uitzonderlijk scenario dat afhankelijk is van meerdere aannames. De bevindingen staan in de analyse van het KNMI over de gevolgen van een stilvallende AMOC voor de Nederlandse kust.
Ook wetenschappelijke publicaties kijken naar de mogelijke gevolgen voor de zeespiegel. Een studie in het tijdschrift Ocean Science onderzocht met klimaatmodellen hoe een instortende AMOC de zeespiegel en de oceaancirculatie kan beïnvloeden. De onderzoekers beschrijven dat veranderingen in de oceaanstroming regionale verschillen in zeespiegel kunnen veroorzaken. Ook deze resultaten zijn modeluitkomsten en moeten niet worden gelezen als een concrete voorspelling voor de Nederlandse kust. De studie is gepubliceerd in Ocean Science.
Geen aanwijzing voor een nieuwe ijstijd
De mogelijke gevolgen van een instortende AMOC worden soms omschreven als het begin van een nieuwe ijstijd. Dat is geen juiste weergave van de wetenschappelijke inzichten. Een sterke regionale afkoeling in Noordwest-Europa is iets anders dan een wereldwijde overgang naar een ijstijd. Zelfs wanneer de AMOC sterk verzwakt, blijft de wereldwijde klimaatverandering door de ophoping van broeikasgassen doorgaan. De gevolgen kunnen regionaal sterk uiteenlopen.
Ook de huidige verstoring van de poolwervel moet los worden gezien van de discussie over de AMOC. De poolwervel is een atmosferisch systeem hoog boven het Noordpoolgebied; de AMOC is een oceaancirculatie in de Atlantische Oceaan. Beide kunnen invloed hebben op het klimaat in Europa, maar er is geen wetenschappelijk aangetoond rechtstreeks verband waaruit volgt dat de huidige verzwakking van de poolwervel een stilvallen van de AMOC aankondigt.
Wat kunnen we de komende winter verwachten?
Voor de komende winter is vooral de ontwikkeling van de poolwervel van belang. De vroege verzwakking maakt het zinvol om de weersontwikkelingen de komende weken nauwlettend te volgen. Of de verstoring daadwerkelijk doorwerkt in het Europese weer, hangt af van de verdere ontwikkeling van de atmosferische circulatie. Een koude periode in Nederland is mogelijk, maar op basis van de huidige informatie kan niet worden geconcludeerd dat een strenge winter op komst is.
De ontwikkelingen rond de AMOC spelen op een veel langere tijdschaal. De meetgegevens wijzen op een verzwakkende trend, terwijl wetenschappers blijven onderzoeken hoe groot de rol van natuurlijke schommelingen en menselijke klimaatverandering is. Een mogelijke instorting zou verstrekkende gevolgen hebben, maar het moment waarop en de kans waarop dat gebeurt, zijn nog onzeker. De twee ontwikkelingen onderstrepen vooral hoe belangrijk langdurige waarnemingen en zorgvuldig klimaatonderzoek zijn.
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
Weergaven: 14





