In Ellecom krijgt een gebouw uit de geschiedenis van het nationaalsocialisme eind oktober tijdelijk een culturele functie. De voormalige SS-Turnhal op landgoed Avegoor vormt van 31 oktober tot en met 29 november 2026 het decor voor Die Dämonen / Geister sind wieder da. Met beeldende kunst, literatuur, muziek, film en gesprekken wil het programma onderzoeken hoe historische ervaringen en menselijke mechanismen als uitsluiting en machtsmisbruik doorwerken in het heden.
Voormalige SS-Turnhal in Ellecom als cultureel podium
De turnhal werd in 1943 gebouwd als onderdeel van het opleidingscomplex van de Nederlandse SS. Het gebouw maakte deel uit van de SS-Schule Avegoor, waar Nederlandse SS’ers ideologische, paramilitaire en fysieke training kregen. De geschiedenis van het terrein is ook verbonden met Joodse dwangarbeiders die in 1942 onder dwang zware grondwerkzaamheden uitvoerden.
Volgens historisch onderzoek dat erfgoedorganisatie BOEi beschrijft, ging het bij deze werkzaamheden om de aanleg en inrichting van sport- en exercitieterreinen. De dwangarbeiders bouwden niet de turnhal zelf. Dat onderscheid is van belang, omdat de verschillende onderdelen van het voormalige opleidingscomplex in verhalen over de oorlogsgeschiedenis geregeld door elkaar worden gehaald. BOEi heeft de historische achtergrond van de locatie uitgebreid beschreven in een historisch overzicht van de SS-turnhal en Avegoor.
Na de oorlog kreeg het gebouw andere functies. Het werd onder meer gebruikt als vakantiehuis en sporthal voor jongeren en later als opvanglocatie voor asielzoekers. Inmiddels is BOEi eigenaar en wordt gezocht naar een passende herbestemming die rekening houdt met de historische betekenis van het pand.
Kunst en literatuur over herinnering en uitsluiting
De tentoonstelling brengt werk samen van de Nederlandse kunstenaar G.M.C.M. Jilesen en de Duitse kunstenaars Friedrich Dickgiesser en Leander Kresse. Hun schilderijen, tekeningen, sculpturen en glasobjecten worden gedurende de looptijd van het project in de hal getoond. De kunstenaars zijn verbonden met de traditie van de Kunstakademie Düsseldorf.
De titel Die Dämonen / Geister sind wieder da verwijst volgens de programmatoelichting naar menselijke mechanismen die opnieuw zichtbaar kunnen worden, waaronder angst, groepsdenken, uitsluiting, ontmenselijking en machtsmisbruik. Het programma legt daarmee een verbinding tussen historische herinnering en actuele maatschappelijke vragen. Het gaat daarbij om de vraag welke betekenis het verleden vandaag heeft, zonder dat daarmee verschillende historische perioden gelijkgesteld hoeven te worden.
Ook literatuur en gesprekken maken deel uit van het programma. Op 8 november is schrijver Bert Natter te gast. Journalist en schrijver Sheila Sitalsing spreekt op 15 november over schaamte en herinnering, mede aan de hand van haar boek Waar ik me voor schaam. Kunsthistoricus Raimund Stecker behandelt op 21 november de Düsseldorfse kunsttraditie en haar relatie tot geschiedenis en herinnering. Op 22 november staat een bijdrage van schrijver Benjamin Moser in het teken van geschiedenis, democratie en vrijheid van meningsuiting.
Muziek en film verbinden kunst met oorlogsgeschiedenis
Een bijzonder onderdeel is de uitvoering op 1 november van Quatuor pour la fin du temps van de Franse componist Olivier Messiaen. Hij schreef het werk tijdens zijn gevangenschap in een Duits krijgsgevangenkamp. De eerste uitvoering vond daar in 1941 plaats. In Ellecom wordt het kwartet uitgevoerd door drie leden van het Rietveld Ensemble en pianist Ernst Munneke. Joop van Velzen verzorgt een inleiding over de compositie en de historische locatie.
Op 14 november staat de film Werk ohne Autor op het programma, in samenwerking met Filmhuis Dieren. De film behandelt de relatie tussen kunst en de Duitse geschiedenis. Het culturele programma wordt op 29 november gezamenlijk afgesloten.
De programmagegevens zijn gepubliceerd door de Vereniging Vrienden Museum Arnhem. Voor bezoekers zijn het volledige programma en de kaartverkoop te vinden via de website van Die Dämonen.
Herbestemming van beladen erfgoed in Gelderland
De tijdelijke culturele invulling vindt plaats terwijl BOEi werkt aan een passende bestemming voor de voormalige SS-Turnhal. De organisatie houdt zich bezig met het behoud en de herbestemming van gebouwen met cultuurhistorische waarde. Op de projectpagina van de turnhal beschrijft BOEi het pand als beladen erfgoed dat behouden moet blijven als herinnering aan deze periode uit de Nederlandse geschiedenis.
De organisatie stelt de locatie beschikbaar voor het culturele project. Volgens de gepubliceerde programmatoelichting worden de kunstwerken tijdens de tentoonstelling niet verkocht en heeft het project geen winstoogmerk. Over de uiteindelijke bestemming van het gebouw geeft het tijdelijke programma geen uitsluitsel.
Die Dämonen / Geister sind wieder da is van 31 oktober tot en met 29 november 2026 te bezoeken in de voormalige SS-Turnhal in Ellecom. Dit artikel is opgesteld door de redactie van Gelderland Magazine op basis van de beschikbare programmagegevens en historische informatie van BOEi.
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
Weergaven: 18
