De Eerste en Tweede Wereldoorlog ontstonden niet door één gebeurtenis. In beide gevallen gingen jaren van internationale rivaliteit, politieke spanningen en militaire voorbereidingen vooraf aan een grootschalig conflict. De directe aanleidingen verschilden, maar de weg naar oorlog laat zien hoe beslissingen van regeringen, onderlinge verplichtingen en botsende nationale belangen elkaar kunnen versterken.
De geschiedenis van 1914 en 1939 staat opnieuw in de belangstelling nu verschillende regio’s te maken hebben met oorlog, militaire opbouw en spanningen tussen grootmachten. Een vergelijking vraagt om terughoudendheid: de internationale verhoudingen zijn veranderd, maar de historische gebeurtenissen bieden aanknopingspunten om de werking van diplomatie en machtspolitiek te onderzoeken.
De Eerste Wereldoorlog begon met een crisis op de Balkan
Op 28 juni 1914 werden de Oostenrijks-Hongaarse troonopvolger Franz Ferdinand en zijn vrouw Sophie in Sarajevo vermoord. De aanslag door Gavrilo Princip, een Bosnisch-Servische nationalist, vormde de directe aanleiding voor een internationale crisis. Oostenrijk-Hongarije verklaarde op 28 juli de oorlog aan Servië. Binnen enkele dagen raakten andere Europese mogendheden betrokken.
Volgens het Britse Imperial War Museums waren de gebeurtenissen niet los te zien van de politieke verhoudingen die zich in de voorafgaande decennia hadden ontwikkeld. De vorming van een verenigd Duitsland in 1871 had de machtsbalans in Europa veranderd. Frankrijk en Rusland zochten toenadering, terwijl Duitsland nauwer samenwerkte met Oostenrijk-Hongarije. De Britse zorgen over de groeiende Duitse macht droegen bij aan de toenadering tussen Groot-Brittannië, Frankrijk en Rusland.
De uitleg van het Imperial War Museums over het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog beschrijft hoe een regionale crisis door politieke en militaire besluiten uitgroeide tot een internationaal conflict. De steun van Duitsland aan Oostenrijk-Hongarije, de Russische steun aan Servië en de mobilisatiebesluiten van verschillende staten beperkten de ruimte voor diplomatie. De Duitse inval in het neutrale België droeg ertoe bij dat Groot-Brittannië op 4 augustus 1914 de oorlog verklaarde.
Bondgenootschappen boden bescherming, maar brachten verplichtingen mee
De Europese bondgenootschappen waren bedoeld om de positie van landen te versterken tegenover rivalen. Tegelijkertijd ontstond een systeem waarin een crisis tussen twee staten gevolgen kon hebben voor andere landen. Regeringen moesten niet alleen hun directe tegenstander beoordelen, maar ook rekening houden met bondgenoten, militaire plannen en de gevolgen van afwachten.
Het Britse Imperial War Museums beschrijft in zijn historische overzicht over de Europese bondgenootschappen vóór 1914 hoe rivaliteit, bewapening en wederzijds wantrouwen de verhoudingen beïnvloedden. De bondgenootschappen maakten deel uit van een bredere strijd om invloed en veiligheid. De precieze betekenis van afzonderlijke besluiten en de verantwoordelijkheid van de betrokken regeringen blijven onderwerpen van historisch onderzoek.
Een belangrijk element is dat militaire planning de beschikbare tijd voor politieke besluitvorming kon beperken. Regeringen hielden rekening met de mogelijkheid dat een tegenstander eerder zou mobiliseren of toeslaan. Daardoor kon het uitstellen van militaire maatregelen als een risico worden gezien, zelfs wanneer diplomatie nog niet volledig was uitgeput.
De Tweede Wereldoorlog had andere oorzaken
De weg naar de Tweede Wereldoorlog liep niet simpelweg via een herhaling van 1914. De gevolgen van de Eerste Wereldoorlog, de economische crisis van de jaren dertig, de opkomst van dictaturen en het streven naar territoriale uitbreiding speelden een belangrijke rol. Vooral het beleid van nazi-Duitsland onder Adolf Hitler veranderde de Europese verhoudingen ingrijpend.
Volgens het United States Holocaust Memorial Museum was Hitler erop gericht de militaire en territoriale bepalingen van het Verdrag van Versailles ongedaan te maken en de Duitse macht in Europa uit te breiden. Duitsland herbewapende zich, remilitariseerde het Rijnland in 1936, annexeerde Oostenrijk in 1938 en breidde zijn controle in 1938 en 1939 verder uit over Tsjechoslowaaks grondgebied.
Het museum documenteert deze ontwikkelingen in het overzicht German Prewar Expansion. De gebeurtenissen laten zien dat de inval in Polen op 1 september 1939 niet het begin was van alle voorafgaande spanningen, maar de directe aanleiding voor het uitbreken van de oorlog in Europa. Groot-Brittannië en Frankrijk verklaarden Duitsland op 3 september de oorlog.
Diplomatieke concessies en de grenzen van onderhandelen
De Britse en Franse regeringen probeerden in de jaren dertig een nieuwe Europese oorlog te voorkomen. Een bekend voorbeeld is het Verdrag van München uit september 1938, waarbij Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland en Italië instemden met de overdracht van het Sudetenland aan Duitsland. Tsjechoslowakije was niet als gelijkwaardige partij bij de onderhandelingen betrokken.
De Britse politiek van appeasement, het doen van concessies om een conflict te vermijden, kwam voort uit de wens oorlog te voorkomen en uit de politieke en militaire omstandigheden van die tijd. Het United States Holocaust Memorial Museum beschrijft hoe die strategie er niet in slaagde de Duitse expansie te stoppen. In maart 1939 bezette Duitsland ook de Tsjechische gebieden Bohemen en Moravië, waarmee het de afspraken van München ondermijnde.
De historische vraag is niet uitsluitend waarom regeringen concessies deden, maar ook hoe zij de intenties van hun tegenstander beoordeelden en welke alternatieven zij voorhanden hadden. De besluitvormers moesten rekening houden met militaire paraatheid, binnenlandse steun, economische omstandigheden en het risico dat een confrontatie op korte termijn tot oorlog zou leiden.
Economische onzekerheid en de opkomst van extremistische bewegingen
De economische crisis van de jaren dertig tastte het vertrouwen in bestaande politieke instellingen aan. Werkloosheid, armoede en maatschappelijke onzekerheid vormden een voedingsbodem voor politieke bewegingen die beloofden nationale macht en stabiliteit te herstellen. De opkomst van het nationaalsocialisme kan echter niet uitsluitend uit economische omstandigheden worden verklaard. Ideologie, antisemitisme, politieke organisatie, geweld en de afbraak van democratische instituties speelden eveneens een wezenlijke rol.
Het United States Holocaust Memorial Museum beschrijft in zijn overzicht over de Tweede Wereldoorlog hoe nazi-Duitsland en het Japanse keizerrijk streefden naar territoriale uitbreiding en overheersing. De Duitse oorlogspolitiek was bovendien nauw verbonden met racistische en antisemitische doelen. De oorlog leidde tot de Holocaust, de systematische vervolging en moord op zes miljoen Joden door nazi-Duitsland en zijn handlangers.
Dat onderscheid is van belang bij historische vergelijkingen. Nationalistische retoriek, economische onzekerheid of territoriale claims kunnen in verschillende landen voorkomen, maar vormen op zichzelf geen bewijs dat een hedendaagse beweging dezelfde doelen of kenmerken heeft als het naziregime.
Wat de twee oorlogen met elkaar verbindt
De Eerste en Tweede Wereldoorlog verschilden in aanleiding, ideologie en verloop. Toch zijn er terugkerende thema’s. In beide perioden speelden rivaliteit tussen staten, militaire voorbereiding en de vraag naar de geloofwaardigheid van diplomatie een rol. In 1914 droeg de opeenvolging van mobilisaties en oorlogsverklaringen bij aan de verbreding van de crisis. In de jaren dertig gingen herbewapening en territoriale expansie vooraf aan de Duitse aanval op Polen.
De geschiedenis toont ook dat internationale crises niet uitsluitend worden bepaald door de eerste gebeurtenis. De reacties van andere staten, de verwachtingen over de tegenstander en de politieke ruimte voor onderhandelingen beïnvloeden het verdere verloop. De vergelijking biedt daarmee een kader om internationale spanningen te onderzoeken, zonder dat gebeurtenissen uit verschillende tijdperken als gelijkwaardig hoeven te worden beschouwd.
De vraag hoe staten hun veiligheid kunnen beschermen zonder een conflict verder aan te jagen, speelde vóór beide wereldoorlogen een rol. Hoe regeringen die afweging in de huidige internationale verhoudingen maken, vormt het onderwerp van het tweede deel.
Binnenkort deel 2: kan de wereld een nieuwe escalatie voorkomen?
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
Weergaven: 6
