Nederland gold decennialang als een land waarin de traditionele verzuiling langzaam verdween. Katholieken, protestanten, socialisten en liberalen leefden ooit grotendeels binnen hun eigen maatschappelijke netwerken, met eigen scholen, kranten, omroepen en verenigingen. Vanaf de jaren zestig maakte die structuur steeds meer plaats voor een samenleving waarin verschillende groepen elkaar vaker ontmoetten en religie een minder dominante rol speelde.
Toch rijst de vraag of die ontwikkeling zich inmiddels gedeeltelijk omkeert. De aanleiding is onder meer de komst van een nieuwe basisschool in Almere die wordt opgericht vanuit de visie van Forum voor Democratie. In een interview met het Haarlems Dagblad vertelt FVD-raadslid Moriah Hartman dat zij daar als kleuterleerkracht aan de slag gaat. Volgens haar worden onderwerpen als evolutie en klimaatverandering op de school behandeld als theorieën, waarbij verschillende visies aan bod komen.
Een nieuwe vorm van verzuiling?
De discussie reikt verder dan één school. Nederland kent al langer islamitische, joodse, orthodox-christelijke en antroposofische scholen. Dankzij de vrijheid van onderwijs, vastgelegd in artikel 23 van de Grondwet, mogen burgers onderwijs organiseren vanuit een eigen religieuze of levensbeschouwelijke overtuiging, zolang aan de wettelijke kwaliteitseisen wordt voldaan.
Waar de klassieke verzuiling vooral draaide om religie, lijken de nieuwe scheidslijnen steeds vaker ook ideologisch en cultureel van aard. Daardoor spreken sommige sociologen en bestuurskundigen over een ‘nieuwe verzuiling’: groepen die zich opnieuw organiseren rond gedeelde overtuigingen, met eigen onderwijs, media en maatschappelijke organisaties.
Staat de seculiere samenleving onder druk?
Dat betekent niet automatisch dat Nederland afscheid neemt van de seculiere samenleving. Een seculiere rechtsstaat schrijft immers niet voor dat burgers neutraal moeten zijn, maar dat de overheid geen voorkeur heeft voor één religie of levensbeschouwing. Juist binnen zo’n stelsel bestaat ruimte voor uiteenlopende onderwijsinitiatieven.
Wel ontstaat de vraag of de maatschappelijke ontmoeting tussen verschillende groepen onder druk komt te staan. Wanneer kinderen vooral onderwijs volgen binnen hun eigen religieuze, culturele of politieke gemeenschap, kan dat leiden tot minder contact met leeftijdsgenoten die anders denken. Critici vrezen dat dit de maatschappelijke samenhang aantast en bestaande tegenstellingen versterkt.
Voorstanders zien juist het tegenovergestelde. Zij benadrukken dat ouders het recht hebben hun kinderen op te voeden volgens hun eigen overtuigingen en dat diversiteit aan scholen past binnen een vrije democratische samenleving.
Vrijheid én verbondenheid
De discussie over de Forumschool raakt daarmee aan een veel bredere vraag. Hoeveel ruimte moet een samenleving bieden aan onderwijs dat is gebaseerd op een specifieke overtuiging? En hoe zorg je er tegelijkertijd voor dat verschillende groepen elkaar blijven ontmoeten?
Nederland lijkt voorlopig niet af te stevenen op het einde van de seculiere rechtsstaat. Wel zijn er signalen dat de samenleving opnieuw langs levensbeschouwelijke, culturele en ideologische lijnen wordt georganiseerd. Of dat uitmondt in een nieuwe verzuiling, zal de komende jaren onderwerp blijven van maatschappelijk en politiek debat.
Mike Tomale
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
Weergaven: 29
