Op slechts veertien kilometer van Europa liggen twee Spaanse steden die geografisch in Afrika liggen, maar politiek volledig deel uitmaken van Spanje en daarmee ook van de Europese Unie. Ceuta en Melilla staan tegenwoordig vooral bekend vanwege migratie, hoge grenshekken en diplomatieke spanningen tussen Spanje en Marokko. Toch begint hun verhaal niet bij de Europese Unie of de vluchtelingencrisis, maar ruim zeshonderd jaar geleden. De geschiedenis van beide steden voert langs de Reconquista, de Portugese ontdekkingsreizen, de opkomst van Europese koloniale rijken en de machtsstrijd om de Middellandse Zee. Juist die lange geschiedenis verklaart waarom Ceuta en Melilla vandaag de dag nog altijd tot de meest gevoelige geopolitieke locaties van Europa behoren.
De poort tussen twee continenten
Al duizenden jaren vormt de Straat van Gibraltar een van de belangrijkste zeeroutes ter wereld. Op het smalste punt scheiden slechts enkele kilometers Europa van Afrika. Feniciërs, Carthagers, Romeinen, Byzantijnen en Arabische rijken beseften al vroeg dat wie deze doorgang beheerste, invloed had op de handel tussen de Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee. De strategische ligging maakte de kustplaatsen aan beide zijden van de zeestraat tot gewilde militaire en economische steunpunten. De geschiedenis van Ceuta weerspiegelt die voortdurende strijd om invloed. Meer over de vroege geschiedenis van de stad is terug te vinden bij Encyclopaedia Britannica – Ceuta en de Encyclopaedia of Portuguese Expansion.
In de achtste eeuw kreeg Ceuta bovendien een bijzondere betekenis voor de Europese geschiedenis. Vanaf de Noord-Afrikaanse kust staken islamitische legers in 711 de Straat van Gibraltar over om het Iberisch Schiereiland binnen te vallen. Daarmee begon de periode van Al-Andalus, waarin grote delen van het huidige Spanje en Portugal eeuwenlang onder islamitisch bestuur stonden. Voor de christelijke koninkrijken op het Iberisch Schiereiland vormde dat het begin van een strijd die later bekend zou worden als de Reconquista.
De Reconquista verandert de blik op Afrika
Aan het begin van de vijftiende eeuw hadden de christelijke koninkrijken hun positie op het Iberisch Schiereiland grotendeels hersteld. Portugal was uitgegroeid tot een stabiel koninkrijk en keek steeds nadrukkelijker over zee. Koning João I zag in Ceuta een unieke kans om meerdere doelen tegelijk te bereiken: het voortzetten van de strijd tegen islamitische machthebbers, het veiligstellen van belangrijke handelsroutes en het vergroten van de internationale positie van Portugal.
Volgens historici speelde ook de handel een belangrijke rol. Via Ceuta liepen karavaanroutes vanuit de Sahara die goud, ivoor, specerijen en andere kostbare handelswaar naar de Middellandse Zee brachten. Wie de haven controleerde, kon invloed uitoefenen op een aanzienlijk deel van de handel tussen Afrika en Europa. De strategische en economische overwegingen achter de expeditie worden uitvoerig beschreven door de Encyclopaedia of Portuguese Expansion – The Conquest of Ceuta en het Portugese ministerie van Defensie.
De aanval op Ceuta
In augustus 1415 verscheen een grote Portugese vloot voor de kust van Ceuta. Onder leiding van koning João I en zijn zonen, onder wie prins Hendrik de Zeevaarder, werd de stad na een relatief korte maar hevige strijd ingenomen. De overwinning had een enorme symbolische betekenis. Niet alleen werd een belangrijke islamitische havenstad veroverd, ook werd voor het eerst een blijvende Europese militaire basis gevestigd op het Afrikaanse vasteland.
Direct na de inname werd de grote moskee omgevormd tot kathedraal en werden de Portugese prinsen tot ridder geslagen. De Portugese kroon besloot de stad permanent te behouden, ondanks twijfels over de hoge kosten van de verdediging. Volgens Portugese historici betekende de verovering van Ceuta het begin van de Portugese overzeese expansie, die later zou uitmonden in ontdekkingsreizen langs de West-Afrikaanse kust en uiteindelijk naar India en Brazilië. De oorspronkelijke kronieken zijn onder meer bewaard in het Arquivo Nacional Torre do Tombo. Ook de Portugese overheid beschouwt 1415 als het startpunt van de maritieme expansie.
Ironisch genoeg viel de economische opbrengst van Ceuta aanvankelijk tegen. Veel handelsroutes weken uit naar andere Noord-Afrikaanse havens zodra de Portugezen de stad hadden ingenomen. Toch bleef de symbolische waarde groot. De succesvolle expeditie gaf Portugal het vertrouwen om steeds verder langs de Afrikaanse kust te varen. Zonder Ceuta zou de Portugese geschiedenis van ontdekkingsreizigers als Hendrik de Zeevaarder, Bartolomeu Dias en Vasco da Gama er waarschijnlijk heel anders hebben uitgezien.
Waarom Ceuta Spaans werd
Opmerkelijk genoeg is Ceuta tegenwoordig geen Portugese, maar een Spaanse stad. Dat heeft alles te maken met de politieke ontwikkelingen in Europa.
Tussen 1580 en 1640 vormden Portugal en Spanje samen de zogenoemde Iberische Unie en werden beide koninkrijken bestuurd door dezelfde vorst. Toen Portugal in 1640 opnieuw onafhankelijk werd, koos Ceuta ervoor trouw te blijven aan de Spaanse kroon. Die keuze werd later bevestigd in internationale verdragen en vormt volgens Spanje nog altijd een belangrijk juridisch fundament onder de Spaanse soevereiniteit over de stad. Het Real Instituto Elcano beschrijft deze historische ontwikkeling als een van de belangrijkste juridische argumenten in het huidige debat over de status van Ceuta.
De Spaanse verovering van Melilla
Terwijl Portugal zich op Ceuta richtte, keek ook Spanje naar Noord-Afrika. In 1492 viel Granada, het laatste islamitische koninkrijk op het Iberisch Schiereiland. Daarmee kwam een einde aan de Reconquista. Vrijwel direct daarna verlegden de katholieke vorsten Ferdinand en Isabella hun aandacht naar de overzijde van de Middellandse Zee.
In 1497 namen Spaanse troepen Melilla in. Anders dan Ceuta groeide Melilla aanvankelijk vooral uit tot een militaire vesting die de Spaanse kust moest beschermen tegen aanvallen vanuit Noord-Afrika en tegen zeerovers die de Middellandse Zee onveilig maakten. De stad werd gedurende eeuwen meerdere keren belegerd, maar bleef onder Spaans gezag. Historische overzichten van de ontwikkeling van Melilla zijn onder meer terug te vinden in studies van het Real Instituto Elcano en diverse wetenschappelijke publicaties over de Spaanse aanwezigheid in Noord-Afrika.
Van militaire buitenpost naar permanente stad
Gedurende de daaropvolgende eeuwen veranderden zowel Ceuta als Melilla geleidelijk van geïsoleerde vestingen in volwaardige steden. Handel, visserij en militaire activiteiten zorgden voor economische groei. Spaanse kolonisten vestigden zich er naast Berberse, Arabische en Joodse gemeenschappen, waardoor een samenleving ontstond waarin verschillende religies en culturen eeuwenlang naast elkaar leefden.
Die ontwikkeling onderscheidt Ceuta en Melilla van veel andere Europese koloniale nederzettingen. Beide steden bestonden al eeuwen voordat Spanje in de twintigste eeuw een protectoraat over delen van Noord-Marokko vestigde. Volgens de Spaanse regering maken die steden historisch deel uit van Spanje en niet van het voormalige protectoraat. Marokko ziet dat fundamenteel anders en beschouwt beide steden nog altijd als bezet Marokkaans grondgebied. Die tegenstelling vormt tot op de dag van vandaag de kern van een diplomatiek geschil dat regelmatig oplaait.
In deel 2 verschuift het verhaal naar de twintigste en eenentwintigste eeuw. Daarin staat centraal hoe de onafhankelijkheid van Marokko de discussie over Ceuta en Melilla nieuw leven inblies, hoe beide steden uitgroeiden tot de enige landgrens tussen Afrika en de Europese Unie en waarom zij tegenwoordig symbool staan voor migratie, geopolitiek en de complexe relatie tussen Europa en Noord-Afrika.
Binnenkort deel 2
Redactionele verantwoording
De massale instroom van migranten in de Spaanse enclave Ceuta haalde deze week wereldwijd het nieuws. Die ontwikkelingen roepen vragen op over de bijzondere positie van Ceuta en Melilla en waarom juist deze twee Spaanse steden in Noord-Afrika zo’n belangrijke rol spelen in de Europese migratieproblematiek. Met deze achtergrondanalyse plaatst de redactie de actuele gebeurtenissen in een bredere historische en geopolitieke context.
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
