De woningnood blijft hoog en veel woningzoekenden hebben het gevoel dat het bestaande aanbod onvoldoende aansluit bij hun wensen. In Gelderland leidt dat tot een opvallende ontwikkeling: steeds meer inwoners nemen zelf het initiatief om woningen te ontwikkelen en gezamenlijk een woonomgeving vorm te geven. De provincie ziet deze beweging als een belangrijke aanvulling op de reguliere woningbouw en heeft daarom een uitgebreid ondersteuningsprogramma opgezet voor zogenoemde collectieve wooninitiatieven.
Volgens de provincie gaat het om bewonersgroepen die samen woningen willen realiseren en vaak ook afspraken maken over gemeenschappelijke voorzieningen, duurzaamheid en onderlinge betrokkenheid. Dat varieert van tiny house-projecten en wooncoöperaties tot seniorenhofjes en wooncomplexen rond een gezamenlijke tuin. De provincie beschrijft deze ontwikkeling in haar handreiking Ruimte voor Collectieve Wooninitiatieven, die speciaal is ontwikkeld voor gemeenten.
Meer dan alleen stenen stapelen
Waar traditionele woningbouw zich vooral richt op aantallen woningen, ziet Gelderland collectieve woonvormen ook als een manier om maatschappelijke uitdagingen aan te pakken. In de handreiking noemt de provincie onder meer saamhorigheid, zorg voor elkaar, betaalbaarheid en duurzaamheid als belangrijke voordelen van collectief wonen. Bewoners zijn niet alleen betrokken bij het ontwerp en de bouw, maar denken vaak ook na over hoe zij samen willen leven.
Die gedachte sluit aan bij bredere maatschappelijke ontwikkelingen. De bevolking vergrijst, het aantal alleenstaanden groeit en steeds meer mensen zoeken naar woonvormen waarin gemeenschapszin een grotere rol speelt. Volgens de provincie kiezen jongeren soms voor collectieve projecten om betaalbaar in hun eigen regio te kunnen blijven wonen, terwijl ouderen juist zoeken naar manieren om langer zelfstandig te blijven wonen in een sociale omgeving.
Gemeenten als sleutel tot succes
Hoewel bewoners vaak het initiatief nemen, benadrukt de provincie dat gemeenten uiteindelijk een cruciale rol spelen bij het slagen van dergelijke projecten. Daarom bestaat de Gelderse handreiking uit verschillende hoofdstukken die gemeenten begeleiden bij beleidsvorming, locatiekeuze, verkoopprocedures en de begeleiding van bewonersgroepen.
Een van de belangrijkste boodschappen is dat gemeenten vooraf duidelijk moeten vastleggen welke rol zij zelf vervullen en welke verantwoordelijkheid bij bewoners ligt. Volgens de provincie ontstaat vertraging wanneer gemeenten te veel taken van initiatiefnemers overnemen. Daarom adviseert Gelderland om verantwoordelijkheden expliciet vast te leggen en bewonersgroepen te laten begeleiden door professionals die zowel de taal van bewoners als die van overheden spreken.
Daarnaast adviseert de provincie gemeenten om collectieve woonvormen expliciet op te nemen in woonvisies, omgevingsvisies en coalitieakkoorden. Diverse Gelderse gemeenten, waaronder Nunspeet, Wijchen en Nijmegen, hebben inmiddels beleid ontwikkeld om collectieve woonvormen actief te stimuleren.
Financiële steun voor bewonersgroepen
Een veelvoorkomend probleem bij collectieve wooninitiatieven is dat bewonersgroepen vaak wel een idee hebben, maar nog geen grond, bouwlocatie of financiële middelen. Om die eerste fase te ondersteunen, biedt Gelderland verschillende regelingen aan.
Bewonersgroepen kunnen onder meer gebruikmaken van een haalbaarheidssubsidie voor onderzoeken naar de mogelijkheden van hun project. Wanneer een initiatief verder gevorderd is, kan een lening worden verstrekt voor de planontwikkelingsfase. Daarmee kunnen bijvoorbeeld ontwerpen worden gemaakt, vergunningen worden voorbereid en zakelijke afspraken worden uitgewerkt.
De provincie stelt daarbij wel voorwaarden. Zo moeten initiatiefnemers zich organiseren in een formele vereniging voordat zij voor bepaalde vormen van ondersteuning in aanmerking komen.
De praktijk blijkt weerbarstig
Hoewel collectief wonen veel belangstelling trekt, blijkt de praktijk vaak ingewikkelder dan het idee. Het vinden van een geschikte locatie vormt voor veel bewonersgroepen de grootste uitdaging. Uit verschillende beleidsstukken blijkt dat collectieven zelden zelf over grond beschikken en daardoor afhankelijk zijn van gemeenten, ontwikkelaars of andere grondeigenaren.
Daar komt bij dat het ontwikkelen van woningen een langdurig proces is. Organisaties die bewonersgroepen begeleiden, signaleren dat projecten regelmatig zeven tot tien jaar nodig hebben voordat daadwerkelijk gebouwd kan worden. Dat vraagt veel doorzettingsvermogen van initiatiefnemers.
Ook gemeenten moeten soms wennen aan hun nieuwe rol. Traditioneel zijn zij gewend te werken met professionele ontwikkelaars, terwijl collectieve wooninitiatieven bestaan uit bewoners die vaak voor het eerst een bouwproject opzetten. Dat vraagt om andere procedures en een andere manier van samenwerken.
Beltrum als voorbeeld
Een van de bekendste Gelderse voorbeelden bevindt zich in Beltrum. Daar werd een voormalige schoollocatie herontwikkeld tot acht woningen voor ouderen. De bewoners organiseerden het project grotendeels zelf, met ondersteuning van de gemeente Berkelland en de provincie Gelderland.
Het project had volgens betrokkenen niet alleen gevolgen voor de nieuwe bewoners. Omdat ouderen verhuisden naar de nieuwe woningen, kwamen bestaande gezinswoningen beschikbaar voor jongere inwoners van het dorp. Daarmee droeg het initiatief ook bij aan doorstroming op de lokale woningmarkt en het behoud van voorzieningen in de kern.
Een aanvulling, geen wondermiddel
De provincie presenteert collectieve wooninitiatieven nadrukkelijk niet als dé oplossing voor de woningcrisis. De aantallen woningen die via dergelijke projecten worden gerealiseerd, blijven relatief beperkt in vergelijking met de totale Gelderse woningbouwopgave. Wel ziet Gelderland de initiatieven als een waardevolle aanvulling op reguliere woningbouw, juist omdat zij woonvormen mogelijk maken die anders moeilijk van de grond komen.
Om gemeenten daarbij te ondersteunen, organiseert de provincie inmiddels ook speciale leerlijnen en kennisprogramma’s waarin ambtenaren leren hoe zij collectieve woonprojecten kunnen begeleiden, locaties kunnen selecteren en bewonersgroepen kunnen ondersteunen.
Een andere kijk op wonen
De Gelderse aanpak laat zien dat de discussie over woningbouw steeds minder uitsluitend draait om aantallen woningen. Voor een groeiende groep inwoners gaat het ook over de vraag hoe mensen willen samenleven, hoe buurten sociale samenhang kunnen versterken en hoe bewoners meer invloed kunnen krijgen op hun woonomgeving.
Collectieve wooninitiatieven lossen het woningtekort niet op. Maar in een tijd waarin betaalbaarheid, vergrijzing, duurzaamheid en gemeenschapszin steeds vaker samenkomen in het woondebat, bieden zij volgens provincie Gelderland wel een alternatief dat verder gaat dan het bouwen van alleen huizen. Het draait dan niet alleen om woningen, maar ook om het bouwen van gemeenschappen.
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
