Er zijn weinig planten die in Nederland zo’n slechte reputatie hebben als de Japanse duizendknoop. Gemeenten trekken alles uit de kast om hem te bestrijden. Graafmachines, heet water, elektriciteit, afgraven, afvoeren als vervuild materiaal; het kost jaarlijks vele miljoenen euro’s. De plant groeit overal doorheen, verdringt inheemse soorten en kan met zijn krachtige wortelstokken schade veroorzaken aan wegen, muren en funderingen. Voor veel Nederlanders is de conclusie eenvoudig: deze plant moet verdwijnen.
Totdat je thuiskomt en ontdekt dat iemand hem als groente ziet.
“Neem maar mee”
Mijn Thaise vriendin kijkt heel anders naar de Japanse duizendknoop. Waar ik vooral een invasieve exoot zie, ziet zij een gratis maaltijd. Regelmatig snijdt ze jonge scheuten af en neemt ze mee naar haar werk. Haar Thaise collega’s zijn er blij mee. Ze verdwijnen dezelfde avond nog in een geurige curry of een pittige roerbakschotel.
Ook hun Nederlandse partners eten zonder aarzelen mee. Zonder te weten dat het ingrediënt waarvoor in Nederland complete bestrijdingscampagnes worden opgetuigd, in Noordoost-Thailand gewoon op het menu staat.
In de Isaan-regio, in het noordoosten van Thailand, worden de jonge scheuten al generaties lang gegeten. Ze hebben een frisse, lichtzure smaak die doet denken aan rabarber en passen uitstekend in curry’s en soepen. Wat wij bestrijden, beschouwen zij als seizoensgroente.
Giftig? Nee.
Mijn eerste reactie was eerlijk gezegd: kan dat eigenlijk wel? Het antwoord blijkt verrassend geruststellend. De Japanse duizendknoop (Fallopia japonica) is niet giftig voor mensen. Sterker nog, de jonge scheuten worden ook in Japan, China en Korea gegeten en de plant wordt al eeuwen gebruikt binnen de traditionele Chinese geneeskunde. Wetenschappelijke studies beschrijven de plant bovendien als rijk aan antioxidanten, waaronder resveratrol, een stof die ook voorkomt in druiven en rode wijn en veel aandacht krijgt vanwege mogelijke gezondheidsbevorderende eigenschappen. Onderzoekers plaatsen daar wel een belangrijke kanttekening bij: veel van die positieve effecten zijn vooral aangetoond in laboratoria en dieronderzoek. Bij mensen is het bewijs nog beperkt. Daarover is meer te lezen in een overzichtsartikel op ScienceDirect.
Zoals wel meer eetbare planten bevat ook de Japanse duizendknoop oxaalzuur, net als bijvoorbeeld rabarber en spinazie. Dat betekent dat grote hoeveelheden voor mensen met een verhoogd risico op nierstenen minder verstandig zijn. Voor de meeste gezonde mensen vormen jonge scheuten, gegeten als onderdeel van een normale maaltijd, geen probleem. Ook Verywell Health beschrijft deze eigenschappen en de bekende aandachtspunten.
Niet overal plukken
Dat betekent overigens niet dat iedereen nu met een boodschappentas op pad moet. De plek waar de plant groeit, is minstens zo belangrijk als de plant zelf. Langs spoorlijnen, drukke wegen of op locaties waar bestrijdingsmiddelen zijn gebruikt, is oogsten geen goed idee. Bovendien willen terreinbeheerders vooral voorkomen dat tijdens het plukken stukjes stengel of wortel worden verspreid, want juist uit zulke kleine fragmenten kan een nieuwe plant ontstaan. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) waarschuwt daarom terecht voor zorgvuldig omgaan met deze invasieve exoot.
Honger maakt creatief
Misschien is onze afkeer van de Japanse duizendknoop ook wel een kwestie van perspectief. Tijdens de Hongerwinter van 1944-1945 aten Nederlanders tulpenbollen om te overleven. Wat normaal gesproken uitsluitend als siergewas werd gezien, veranderde door pure noodzaak in voedsel. Het Verzetsmuseum en het Nationaal Comité 4 en 5 mei beschrijven hoe tulpenbollen destijds voor veel mensen letterlijk van levensbelang waren. Niemand zal beweren dat ze een delicatesse zijn, maar de geschiedenis laat zien hoe snel onze kijk op eetbaarheid kan veranderen wanneer de omstandigheden daarom vragen.
Gelukkig leven we niet meer in oorlogstijd. Toch blijft het fascinerend hoe cultuur bepaalt wat wij als voedsel beschouwen. Wat in Nederland als onkruid of plaag wordt gezien, kan elders juist een gewaardeerd ingrediënt zijn.
Van plaag naar delicatesse
De Japanse duizendknoop is bovendien niet het enige voorbeeld. Neem de Amerikaanse rivierkreeft. Waterbeheerders zien deze exoot als een ernstig probleem. De dieren graven gangen in oevers, eten waterplanten en verstoren het natuurlijke evenwicht in sloten, beken en plassen. De Sovon Vogelonderzoek Nederland, STOWA en de Rijksoverheid waarschuwen al jaren voor de ecologische schade die invasieve Amerikaanse rivierkreeften veroorzaken.
Tegelijkertijd belanden precies diezelfde rivierkreeften steeds vaker op het bord in restaurants. Daar worden ze vaak onder de Franse naam écrevisse geserveerd. Ooit verwees die naam vooral naar de zeldzame Europese rivierkreeft, maar tegenwoordig kiezen steeds meer restaurants en visleveranciers bewust voor invasieve Amerikaanse rivierkreeften die in Nederlandse wateren zijn gevangen. Zo proberen chefs een ecologisch probleem om te zetten in een culinair product. Onder meer Foodlog en Nature Today schreven over deze ontwikkeling.
Dat lost het ecologische probleem natuurlijk niet op. Net zoals een paar curry’s de Japanse duizendknoop niet uit Nederland zullen laten verdwijnen. Maar het laat wel zien hoe bijzonder onze relatie met voedsel is. Wat voor de één een kostbare bestrijdingscampagne waard is, vormt voor een ander de basis van een smakelijke maaltijd.
Misschien is dat wel de belangrijkste les van dit verhaal. Niet elke invasieve soort hoort op het menu en niet ieder natuurprobleem is letterlijk op te eten. Maar soms helpt het om met een andere blik naar onze omgeving te kijken. Achter een gevreesde woekeraar of een ongewenste exoot blijkt soms een eeuwenoude culinaire traditie schuil te gaan. Dat maakt de Japanse duizendknoop nog altijd een probleem voor de Nederlandse natuur, maar ook een mooi voorbeeld van hoe verschillend mensen naar dezelfde plant kunnen kijken.
Misschien zit daar de echte les
Ik blijf het een fascinerend contrast vinden. Wij investeren miljoenen om een plant te bestrijden die duizenden kilometers verderop met smaak wordt opgegeten. Natuurlijk lost een bord curry het duizendknoopprobleem niet op. De ondergrondse wortelstokken verdwijnen er niet door en de plant blijft een serieuze bedreiging voor de Nederlandse natuur en infrastructuur.
Maar misschien laat dit verhaal vooral zien hoe relatief onze blik op de natuur soms is. Wat voor de één een hardnekkig onkruid is, is voor een ander gewoon een ingrediënt voor het avondeten.
De volgende keer dat ik iemand hoor zeggen dat de Japanse duizendknoop alleen maar ellende veroorzaakt, denk ik waarschijnlijk aan een Thaise curry. En eerlijk gezegd: die rook een stuk aantrekkelijker dan een gemeentelijke bestrijdingscampagne.
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
