Twee varkenshouderijen Achterhoek lopen vast op stikstofregels

Twee varkenshouderijen Achterhoek lopen vast op stikstofregels: rechter stelt eisen aan vergunningen en ammoniakmetingen

Agrarische sector

De uitbreidingen van twee varkenshouderijen in Berkelland en Oost Gelre kunnen voorlopig niet doorgaan. De Rechtbank Gelderland heeft de vergunningbesluiten vernietigd, omdat de gemeenten de stikstofruimte onvoldoende juridisch hebben onderbouwd. Tegelijkertijd spreekt de rechtbank zich uit over een techniek die voor de agrarische sector belangrijk kan worden: het meten van de daadwerkelijke ammoniakuitstoot met sensoren. Die meetmethode houdt bij de rechterlijke toetsing stand, maar de uitspraak maakt ook duidelijk dat technische innovatie niet automatisch een oplossing biedt voor de juridische problemen rond stikstof en natuurvergunningen.

Varkenshouderijen Berkelland en Oost Gelre moeten opnieuw door een vergunningprocedure

De colleges van burgemeester en wethouders van Berkelland en Oost Gelre verleenden in december 2024 omgevingsvergunningen voor de uitbreiding en modernisering van twee varkenshouderijen. De plannen omvatten de sloop van bestaande stallen en de bouw van nieuwe huisvesting met emissiebeperkende technieken.

In Neede gaat het om een nieuwe stal voor 1.990 vleesvarkens. Volgens de aanvraag neemt het totale aantal vleesvarkens met 465 toe. Het bedrijf stopt tegelijkertijd met het houden van 60 runderen. In Oost Gelre worden drie bestaande stallen vervangen door twee nieuwe stallen. Daar wil de ondernemer uiteindelijk 4.408 vleesvarkens houden en stoppen met het houden van biggen en zeugen.

Milieuorganisaties en omwonenden gingen tegen de vergunningen in beroep. De rechtbank behandelde de zaken gezamenlijk, omdat de plannen en juridische vraagstukken sterk op elkaar lijken. De officiële bekendmaking van Rechtbank Gelderland van 29 september 2026 verwijst naar beide afzonderlijke uitspraken: ECLI:NL:RBGEL:2026:7321 en ECLI:NL:RBGEL:2026:7322.

Ammoniak meten met sensoren: wat heeft de rechtbank precies goedgekeurd?

Een opvallend onderdeel van de uitspraken is de beoordeling van doelsturing. Daarbij wordt de daadwerkelijke ammoniakuitstoot van een stal gemeten met sensoren. Dat is een andere benadering dan het uitsluitend rekenen met vooraf vastgestelde emissiefactoren voor een bepaald stalsysteem.

De nieuwe stallen beschikken over mestschuiven en luchtwassers om de ammoniakuitstoot te beperken. De sensoren meten de ammoniakconcentratie en moeten inzicht geven in de werking van de toegepaste emissiebeperkende technieken.

De rechtbank vindt de gebruikte sensoren geschikt voor de beoogde metingen. Wel moet de vervangingstermijn worden aangepast. In de vergunningen was opgenomen dat de sensorelementen na drie jaar preventief moesten worden vervangen. De rechtbank stelt deze termijn op maximaal één jaar, omdat de meetprestaties na verloop van tijd kunnen verslechteren.

De technische achtergrond staat in een onderzoek van Wageningen Livestock Research uit december 2025. In het rapport Validatie van de Dräger Polytron A500 (DOL 51) onderzochten Wageningse onderzoekers de sensor in laboratoriumomstandigheden en bij vier varkensstallen. Hun oordeel is genuanceerd: de sensor is voorwaardelijk geschikt. De meetresultaten voldoen wanneer een correctie wordt toegepast op basis van een veldkalibratie met de standaardreferentiemethode.

Dat betekent dat de sensor niet zonder aanvullende kwaliteitswaarborgen als universeel betrouwbaar meetinstrument kan worden beschouwd. De rechtbank heeft juist die voorwaarden betrokken bij haar beoordeling van de concrete vergunningen.

Intern salderen zorgt voor juridische problemen

De belangrijkste reden voor de vernietiging van de vergunningen ligt bij de onderbouwing van de stikstofruimte. Beide bedrijven maakten gebruik van intern salderen. Daarbij wordt de stikstofuitstoot van de nieuwe situatie vergeleken met de eerder vergunde situatie.

De juridische regels hiervoor veranderden op 18 december 2024. De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State bepaalde toen dat intern salderen niet meer mag worden gebruikt in de eerste beoordeling, de zogenoemde voortoets, om vast te stellen of significante gevolgen voor Natura 2000-gebieden kunnen worden uitgesloten.

Intern salderen kan nog wel worden betrokken bij een passende beoordeling, maar daarvoor gelden aanvullende voorwaarden. Het bevoegd gezag moet onder meer aantonen dat de stikstofruimte die voor de uitbreiding wordt ingezet niet nodig is voor het behoud of herstel van beschermde natuur.

De Raad van State beschreef de gewijzigde rechtspraak op 18 december 2024. De oorspronkelijke vergunningmotiveringen in Berkelland en Oost Gelre waren nog gebaseerd op de eerdere juridische situatie. Tijdens de rechtszaken kwamen de gemeenten met een aanvullende onderbouwing, maar die vond de rechtbank onvoldoende.

De gemeenten moeten daarom nieuwe besluiten nemen. Daarin moeten zij aantonen dat de vergunde stikstofuitstoot niet nodig is voor het herstel van de betrokken Natura 2000-gebieden.

Berkelland moet ook gezondheidseffecten beter beoordelen

In de zaak over Berkelland speelt daarnaast een afzonderlijk juridisch gebrek. De motivering om geen milieueffectrapport op te stellen moet worden verbeterd. Daarbij gaat het onder meer om de beoordeling van mogelijke gezondheidseffecten van endotoxinen.

Endotoxinen zijn bestanddelen van bacteriën die zich via stof uit stallen kunnen verspreiden. Blootstelling kan onder meer luchtwegklachten veroorzaken. Het Informatiepunt Leefomgeving legt uit hoe endotoxinen zich vanuit veehouderijen verspreiden.

De Gezondheidsraad adviseerde in 2012 voor de buitenlucht een gezondheidskundige advieswaarde van 30 endotoxine units per kubieke meter lucht. Het RIVM beschrijft deze advieswaarde en de toepassing ervan door de GGD.

Het gaat nadrukkelijk niet om een wettelijk vastgestelde grenswaarde. Ook bestaat er geen landelijk verplicht toetsingskader voor endotoxinen. Gemeenten en provincies moeten beoordelen of en hoe zij deze gezondheidsrisico’s bij vergunningverlening betrekken. In de Berkellandse procedure vindt de rechtbank de motivering daarover onvoldoende. Dit aanvullende gebrek is specifiek voor deze zaak vastgesteld.

Wat betekenen de uitspraken voor doelsturing in de landbouw?

De uitspraken zijn relevant voor de verdere ontwikkeling van emissiemetingen in de veehouderij. Doelsturing moet het mogelijk maken om bedrijven te beoordelen op hun werkelijke uitstoot in plaats van uitsluitend op theoretische emissiefactoren. Dat kan op termijn gevolgen hebben voor de manier waarop agrarische bedrijven hun milieuprestaties aantonen.

Wageningen Livestock Research werkt aan de wetenschappelijke onderbouwing van dergelijke meetmethoden. De richtlijnen voor het bepalen van emissies uit veestallen beschrijven hoe metingen moeten worden uitgevoerd en welke eisen aan de betrouwbaarheid worden gesteld.

De rechterlijke uitspraken laten zien dat deze ontwikkeling juridisch perspectief heeft, maar ook dat een betrouwbare ammoniakmeting niet hetzelfde is als een juridisch toelaatbare bedrijfsuitbreiding. De gevolgen voor beschermde natuur moeten afzonderlijk worden beoordeeld.

Voor de twee betrokken varkenshouderijen is de vergunningverlening daarmee nog niet definitief afgerond. De gemeenten moeten nieuwe besluiten nemen en de geconstateerde tekortkomingen herstellen. De rechtbank heeft niet uitgesproken dat de bedrijven definitief niet mogen uitbreiden.

Dit artikel is opgesteld door de redactie van Gelderland Magazine op basis van de rechterlijke uitspraken, wetenschappelijk onderzoek van Wageningen Livestock Research en openbare informatie van de Raad van State, het RIVM en het Informatiepunt Leefomgeving.

Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.

Weergaven: 392