Internationale spanningen in 2026

Van regionale crisis naar wereldoorlog (deel 2): kan de wereld een nieuwe escalatie voorkomen?

Van regionale crisis naar wereldoorlog

De internationale veiligheid staat onder druk. De oorlog van Rusland tegen Oekraïne, de rivaliteit tussen grootmachten en de groeiende aandacht voor militaire paraatheid zorgen ervoor dat landen hun veiligheidsbeleid herzien. Daarmee dringt zich een historische vraag op: hoe voorkomen staten dat maatregelen die bedoeld zijn om oorlog af te schrikken, juist bijdragen aan een verdere escalatie?

De vergelijking met 1914 en 1939 is verleidelijk, maar kent duidelijke grenzen. De politieke systemen, internationale instellingen, militaire technologie en economische verhoudingen zijn tegenwoordig anders. Toch bieden beide wereldoorlogen aanknopingspunten om te onderzoeken hoe regeringen reageren op dreigingen, hoe bondgenootschappen werken en waarom diplomatie soms tekortschiet.

De omvang van de huidige herbewapening is meetbaar. Volgens het Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) stegen de wereldwijde militaire uitgaven in 2025 met 2,9 procent, gecorrigeerd voor inflatie, tot 2.887 miljard dollar. Het was het elfde opeenvolgende jaar waarin de uitgaven toenamen. In Europa bedroeg de stijging 14 procent. De cijfers staan in het rapport Trends in World Military Expenditure 2025.

Die cijfers bewijzen niet dat een wereldoorlog dichterbij is. Ze laten wel zien dat regeringen wereldwijd meer middelen besteden aan militaire capaciteit. Achter die investeringen liggen uiteenlopende motieven: bescherming van het eigen grondgebied, steun aan bondgenoten, voorbereiding op mogelijke conflicten en het versterken van de onderhandelingspositie tegenover rivalen.

Afschrikking moet oorlog voorkomen, maar kent risico’s

Een belangrijk uitgangspunt van het huidige veiligheidsbeleid is afschrikking. Een staat probeert een mogelijke tegenstander ervan te overtuigen dat een aanval te hoge militaire of politieke kosten met zich meebrengt. Dat kan door defensieve capaciteit op te bouwen, bondgenoten garanties te geven en duidelijk te maken dat een aanval gevolgen zal hebben.

De NAVO beschouwt de Russische oorlog tegen Oekraïne als een ernstige bedreiging voor de Europese veiligheid. Het bondgenootschap heeft zijn collectieve verdediging versterkt en de militaire aanwezigheid aan de oostflank uitgebreid. De uitgangspunten staan beschreven in de NAVO-uitleg over afschrikking en verdediging.

De historische vergelijking met 1914 maakt duidelijk waarom daarbij voorzichtigheid nodig is. Destijds hielden regeringen rekening met de mobilisatie en militaire plannen van andere landen. De vrees dat een tegenstander eerder zou handelen, droeg bij aan de druk om zelf snel beslissingen te nemen. Mobilisaties en oorlogsplannen beperkten vervolgens de ruimte om een diplomatieke oplossing te vinden.

Dat betekent niet dat de NAVO van nu vergelijkbaar is met de Europese machtsblokken van 1914. De verdragsverplichtingen, politieke besluitvorming en militaire structuren verschillen wezenlijk. De overeenkomst zit vooral in het onderliggende dilemma: hoe kan een land zich voorbereiden op een mogelijke aanval zonder dat zijn voorbereidingen door een tegenstander als offensieve dreiging worden opgevat?

Afschrikking kan stabiliteit ondersteunen wanneer de bedoelingen duidelijk zijn en communicatiekanalen openblijven. Zonder zulke waarborgen kan wederzijds wantrouwen toenemen. De historische les is daarom niet dat landen zich niet moeten bewapenen, maar dat militaire voorbereiding en diplomatie naast elkaar moeten blijven bestaan.

Bondgenootschappen zijn geen automatische route naar oorlog

In 1914 droegen bondgenootschappen bij aan de uitbreiding van een regionale crisis. De steun die grote mogendheden aan hun partners gaven, beïnvloedde de afwegingen van andere regeringen. Daardoor werd een conflict tussen Oostenrijk-Hongarije en Servië onderdeel van een veel grotere oorlog.

Bondgenootschappen kunnen echter ook een oorlog helpen voorkomen. Wanneer een potentiële aanvaller verwacht dat een aanval op één land een gezamenlijke reactie uitlokt, kan dat de drempel voor agressie verhogen. Collectieve verdediging is daarom niet hetzelfde als automatische escalatie.

Het risico ontstaat wanneer regeringen elkaars toezeggingen verkeerd inschatten, de vastberadenheid van een tegenstander onderschatten of denken dat terughoudendheid hun internationale positie onherstelbaar verzwakt. Ook kunnen bondgenoten verschillende belangen hebben. De ene regering kan een harde reactie noodzakelijk vinden, terwijl een andere vreest dat dezelfde stap een groter conflict uitlokt.

Daarom is niet alleen de militaire kracht van een bondgenootschap van belang, maar ook de kwaliteit van de politieke besluitvorming. Heldere afspraken, overleg over mogelijke crisissituaties en rechtstreekse communicatie tussen tegenstanders kunnen helpen misverstanden te voorkomen.

Wat 1939 leert over concessies aan een agressieve staat

De Tweede Wereldoorlog biedt een andere waarschuwing. In de jaren dertig probeerden Groot-Brittannië en Frankrijk door onderhandelingen en concessies een nieuwe Europese oorlog te voorkomen. Het Verdrag van München uit 1938 gaf nazi-Duitsland toestemming het Sudetenland, een gebied van Tsjechoslowakije, in te nemen.

De hoop dat territoriale concessies de Duitse expansie zouden begrenzen, bleek ongegrond. In maart 1939 bezette Duitsland ook Bohemen en Moravië. Op 1 september viel het Polen binnen, waarna Groot-Brittannië en Frankrijk Duitsland op 3 september de oorlog verklaarden.

Daaruit volgt niet dat onderhandelen met een agressieve staat per definitie zinloos is. De Britse en Franse besluitvormers opereerden onder grote politieke, economische en militaire beperkingen. Bovendien waren de intenties en de uiteindelijke doelen van het naziregime niet in alle fasen door iedereen op dezelfde manier beoordeeld.

De relevante les is dat diplomatie gebaat is bij een realistische inschatting van de tegenpartij. Een akkoord kan een conflict beperken wanneer partijen bereid zijn afspraken na te komen. Maar wanneer een regering onderhandelingen gebruikt om tijd te winnen of verdere territoriale uitbreiding voor te bereiden, kan een overeenkomst de onderliggende dreiging ongemoeid laten.

Voor hedendaagse regeringen betekent dit dat onderhandelingen niet alleen moeten worden beoordeeld op de vraag of ze op korte termijn rust brengen. Ook de inhoud van afspraken, de controle op naleving en de gevolgen voor landen die niet rechtstreeks aan tafel zitten, zijn van belang.

De rol van internationale instellingen

Een verschil met 1914 en 1939 is de aanwezigheid van internationale instellingen die zijn opgericht om conflicten te beheersen en vreedzame oplossingen te bevorderen. De Verenigde Naties, die in 1945 werden opgericht, bieden een forum voor overleg en beschikken via het Handvest over instrumenten om internationale vrede en veiligheid te bevorderen.

Dat betekent niet dat de internationale rechtsorde altijd effectief functioneert. De Veiligheidsraad kan worden verlamd wanneer permanente leden tegenover elkaar staan en hun vetorecht gebruiken. Ook beschikken internationale instellingen niet over onbeperkte middelen om regeringen tot medewerking te dwingen.

Toch blijft diplomatieke bemiddeling een belangrijk instrument. De VN beschrijft preventieve diplomatie als een manier om geschillen niet te laten uitgroeien tot gewapende conflicten en bestaande conflicten niet verder te laten verspreiden. Dat kan gebeuren door onderhandelingen, bemiddeling en diplomatieke contacten, ook wanneer openbare gesprekken politiek moeilijk liggen.

De geschiedenis van beide wereldoorlogen onderstreept het belang van zulke mogelijkheden. Wanneer regeringen uitsluitend via publieke dreigementen communiceren, wordt het moeilijker om zonder gezichtsverlies op een eerder ingenomen standpunt terug te komen. Vertrouwelijke contacten kunnen juist ruimte bieden om voorwaarden te verkennen, misverstanden recht te zetten en een uitweg te zoeken.

Europa zoekt een nieuw evenwicht tussen defensie en diplomatie

Voor Europa is de vraag concreet geworden hoe het de eigen veiligheid kan versterken en tegelijkertijd de kans op verdere escalatie kan beperken. De Europese Unie werkt aan grotere defensiecapaciteit, meer gezamenlijke productie en betere samenwerking tussen lidstaten. In de Europese plannen voor defensiegereedheid tot 2030 ligt de nadruk op het versterken van de militaire en industriële mogelijkheden van Europa.

Een sterkere defensie kan de afhankelijkheid van externe partners verminderen en de geloofwaardigheid van afschrikking vergroten. Tegelijkertijd vergt die ontwikkeling politieke keuzes over begrotingen, productiecapaciteit en de verdeling van verantwoordelijkheden tussen landen. Investeringen in defensie betekenen bovendien niet automatisch dat de diplomatieke inspanningen evenredig toenemen.

De uitdaging is beide onderdelen met elkaar te verbinden. Militaire paraatheid kan een onderhandelingspositie ondersteunen, terwijl diplomatie moet voorkomen dat een crisis onnodig uit de hand loopt. Dat vraagt om afspraken over communicatie in noodsituaties, controleerbare toezeggingen en mogelijkheden om incidenten te onderzoeken voordat ze tot verdere confrontaties leiden.

De geschiedenis voorspelt geen volgende wereldoorlog

De Eerste en Tweede Wereldoorlog laten zien dat internationale crises niet alleen worden bepaald door de gebeurtenis waarmee ze beginnen. Ook de reacties van regeringen, de verwachtingen over tegenstanders, de betrouwbaarheid van afspraken en de ruimte voor diplomatie bepalen het verdere verloop.

In 1914 droeg de opeenvolging van mobilisaties en oorlogsverklaringen bij aan de uitbreiding van een regionale crisis. In de jaren dertig bleek dat concessies een expansieve politiek niet noodzakelijk konden stoppen. Die ervaringen wijzen niet op één universele oplossing, maar wel op het belang van realistische dreigingsanalyses, geloofwaardige veiligheidsafspraken en diplomatieke kanalen die ook tijdens ernstige spanningen openblijven.

De huidige internationale situatie is niet simpelweg een herhaling van 1914 of 1939. Er zijn andere machtsverhoudingen, andere instituties en andere vormen van militaire en economische afhankelijkheid. De geschiedenis biedt daarom geen betrouwbare kalender voor een volgende oorlog.

De belangrijkste vraag is niet of de wereld op weg is naar een derde wereldoorlog, maar welke politieke keuzes voorkomen dat regionale conflicten zich uitbreiden. Dat vereist meer dan militaire kracht alleen: ook communicatie, internationale samenwerking en de bereidheid om afspraken controleerbaar te maken, blijven bepalend voor de internationale veiligheid.

Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.

Weergaven: 16