De tijdelijke beperkingen op Starlink in Oekraïne hebben de afhankelijkheid van het Oekraïense leger van commerciële satelliettechnologie opnieuw onder de aandacht gebracht. Elon Musk erkende op 24 oktober dat SpaceX de snelheidsbeperkingen had ingesteld, nadat Oekraïense militairen melding hadden gemaakt van verstoorde droneoperaties en communicatieproblemen. Over de precieze besluitvorming rond de militaire dienst Starshield en de rol van de Amerikaanse overheid blijven vragen bestaan.
Starlink Oekraïne: beperkingen verstoorden militaire operaties
Starlink is het satellietinternetnetwerk van SpaceX, het ruimtevaartbedrijf waarvan Elon Musk topman is. Sinds de Russische invasie in februari 2022 gebruiken Oekraïense strijdkrachten de verbindingen onder meer voor communicatie tussen eenheden en de uitwisseling van gegevens. Het netwerk is belangrijk geworden op plaatsen waar vaste communicatie-infrastructuur ontbreekt of beschadigd is.
Op 14 oktober meldde Reuters dat de verbindingen van bepaalde satellietterminals op snel bewegende platforms waren beperkt. Oekraïense militaire bronnen rapporteerden dat de verbinding bij snelheden vanaf ongeveer 160 kilometer per uur kon wegvallen. Een Oekraïense militaire eenheid meldde dat sommige missies moesten worden afgebroken en dat verbindingsonderbrekingen de besturing van drones bemoeilijkten.
De berichtgeving van Reuters over de beperkingen van 14 oktober maakte ook duidelijk dat niet alle Oekraïense drones van Starlink afhankelijk zijn. Drones die Russische doelen op Russisch grondgebied aanvallen, gebruiken volgens deze berichtgeving andere communicatiemiddelen, omdat Starlink daar niet beschikbaar is.
Elon Musk en SpaceX: wie stelde de beperkingen in?
De verantwoordelijkheid voor de beperkingen was aanvankelijk onderwerp van tegenstrijdige verklaringen. Musk stelde dat Starshield onder controle staat van de Amerikaanse overheid en dat beperkingen op het gebruik daarvan door het Amerikaanse leger en uiteindelijk de president worden bepaald. Amerikaanse functionarissen verwezen op hun beurt naar de verantwoordelijkheid van SpaceX voor de dienstverlening en de gebruiksvoorwaarden.
Op 24 oktober meldde Associated Press dat Musk had erkend dat SpaceX de snelheidsbeperkingen op Starlink had ingesteld. Hij stelde dat Oekraïense strijdkrachten de gebruiksvoorwaarden hadden overtreden door de verbinding in te zetten voor offensieve droneaanvallen. Volgens Musk was een mogelijkheid om die beperkingen te omzeilen vervolgens afgesloten.
Oekraïense functionarissen hebben betwist dat het leger Starlink gebruikt voor lange- en middellangeafstandsaanvallen met drones. De kwestie vraagt daarom om een onderscheid tussen de erkenning dat SpaceX beperkingen heeft ingesteld en de discussie over het gebruik dat daartoe aanleiding zou hebben gegeven.
De Amerikaanse overheid ontkende betrokkenheid bij de beperkingen. De precieze rol van de regering bij de afzonderlijke maatregelen rond Starlink en Starshield is daarmee niet volledig opgehelderd. De berichtgeving van Associated Press over Musks verklaring en het herstel van de dienstverlening maakt duidelijk dat de erkenning over Starlink niet automatisch alle vragen over Starshield beantwoordt.
Starshield en de Amerikaanse overheid: andere afspraken
Starshield is de militaire en overheidsgerichte technologie van SpaceX. Het systeem bouwt voort op de satellietinfrastructuur van Starlink, maar heeft andere toepassingen en specifieke mogelijkheden voor overheids- en defensiegebruik. De twee diensten zijn daarom niet zonder meer onderling uitwisselbaar.
De Amerikaanse overheid heeft contracten voor Starshield en speelt een rol bij het gebruik ervan voor militaire doeleinden. Dat roept vragen op over de verdeling van technische, contractuele en operationele bevoegdheden tussen SpaceX en de overheid. Wie kan de toegang beperken, welke voorwaarden gelden en welke procedure moet worden gevolgd bij een wijziging? De antwoorden zijn van belang voor de beoordeling van de gebeurtenissen in Oekraïne.
De Amerikaanse senator Richard Blumenthal kondigde op 22 oktober een parlementair onderzoek aan naar de beperkingen en de afhankelijkheid van de Amerikaanse defensie van SpaceX. Hij richtte verzoeken om informatie aan het ministerie van Defensie en Musk. De senator wil onder meer duidelijkheid over de besluitvorming, de contractuele bevoegdheden en de waarborgen rond kritieke militaire communicatie. De aankondiging staat in de officiële verklaring van Blumenthal over het onderzoek.
Het onderzoek is een verzoek om opheldering en geen vaststelling dat een partij onrechtmatig heeft gehandeld. De openbare informatie biedt op dit moment geen volledig inzicht in de contractuele afspraken of in alle interne besluiten die aan de beperkingen voorafgingen.
Oekraïne meldt herstel van de verbindingen
Op 24 oktober meldde het Oekraïense ministerie van Defensie dat de verbindingen van Starlink en Starshield weer stabiel functioneerden bij snelheden boven 400 kilometer per uur. Ook president Volodymyr Zelensky verklaarde dat de dienstverlening was hersteld tot het niveau van vóór de beperkingen.
Het ministerie stelde dat het herstel belangrijk is voor communicatie aan het front, logistiek en droneoperaties. De verklaring beschrijft de waarnemingen van Oekraïense monitoring- en testsystemen. Er is geen openbaar onafhankelijk technisch rapport waarin alle verbindingen en de volledige operationele gevolgen zijn doorgelicht.
De herstelmelding betekent evenmin dat alle vragen over de verantwoordelijkheid zijn beantwoord. De dienstverlening functioneert volgens Oekraïense metingen weer op het benodigde niveau, maar de precieze voorwaarden waaronder toegang tot de diensten kan worden gewijzigd, blijven onderwerp van politieke en contractuele discussie.
De officiële mededeling van het Oekraïense ministerie van Defensie over het herstel van Starlink en Starshield beschrijft de gemelde verbindingssnelheden en het belang daarvan voor het Oekraïense leger.
Europese alternatieven voor Starlink zijn niet direct beschikbaar
De gebeurtenissen hebben ook de vraag opgeroepen hoe Oekraïne en Europese landen hun afhankelijkheid van één satellietaanbieder kunnen verkleinen. Een alternatief moet niet alleen internettoegang bieden, maar ook voldoende capaciteit, dekking, beveiliging en betrouwbaarheid leveren onder militaire omstandigheden.
Volgens berichtgeving van The Wall Street Journal zijn Europese landen op zoek naar meer zelfstandige satellietcommunicatiecapaciteit. Het Europese OneWeb-netwerk vormt een bestaand alternatief, maar heeft andere technische eigenschappen en een veel kleinere satellietconstellatie dan Starlink. Andere initiatieven, waaronder het Europese IRIS²-programma, zijn nog in ontwikkeling en bieden geen onmiddellijke vervanging voor alle bestaande militaire toepassingen.
Een overstap vraagt bovendien om geschikte terminals, aangepaste apparatuur en systemen die met de bestaande militaire communicatie kunnen samenwerken. De Europese discussie gaat daarom niet alleen over het aantal satellieten, maar ook over de vraag welke communicatiediensten op korte en langere termijn beschikbaar en inzetbaar zijn.
Dit artikel is opgesteld door de redactie van GLD Magazine op basis van berichtgeving van Reuters, Associated Press en The Wall Street Journal, aangevuld met officiële verklaringen van het Oekraïense ministerie van Defensie en de Amerikaanse senator Richard Blumenthal. Verklaringen van betrokken partijen zijn toegeschreven en onbevestigde onderdelen van de besluitvorming zijn niet als vaststaande feiten gepresenteerd.
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
Weergaven: 8
