Wie dit weekend door Gelderland rijdt, kan zomaar langs een geschiedenis rijden die normaal gesproken achter gesloten deuren verborgen blijft. Op zaterdag 12 en zondag 13 september openen tijdens Open Monumentendag bijna 600 Gelderse monumenten hun deuren voor het publiek. Kastelen, kerken, landhuizen, molens, boerderijen en andere historische gebouwen laten bezoekers kennismaken met een verleden dat op veel plaatsen nog letterlijk onderdeel is van de dagelijkse leefomgeving.
De veertigste editie van Open Monumentendag heeft dit jaar echter een boodschap die verder gaat dan het bewonderen van oude gebouwen. Het thema ‘Veerkrachtig erfgoed, in tijden van onzekerheid’ stelt de vraag hoe monumenten de toekomst tegemoet kunnen gaan. Want erfgoed mag dan eeuwenoud zijn, vanzelfsprekend is het behoud ervan allerminst.
Gelderland heeft een uitzonderlijke hoeveelheid erfgoed
Dat Gelderland tijdens Open Monumentendag veel te bieden heeft, is geen verrassing. De provincie telt volgens de provincie zelf ongeveer 6.300 rijksmonumenten en 12.500 gemeentelijke monumenten. Daaronder bevinden zich niet alleen bekende kastelen en historische kerken, maar ook boerderijen, industrieel erfgoed, archeologische resten, historische landschappen en andere gebouwen en plekken die iets vertellen over de ontwikkeling van Gelderland.
Open Monumentendag maakt een deel van dat erfgoed tijdelijk toegankelijk. Landelijk openen ongeveer 6.000 monumenten gratis hun deuren en zijn er circa 1.250 activiteiten. Jaarlijks bezoeken volgens de organisatie ongeveer 1,8 miljoen mensen het evenement. In Gelderland gaat het dit jaar om bijna 600 deelnemende monumenten.
Erfgoed onder druk
Het thema van 2026 is niet uitsluitend symbolisch gekozen. Open Monumentendag sluit aan bij het Europese thema Heritage at Risk, waarmee aandacht wordt gevraagd voor erfgoed dat onder druk staat. Klimaatverandering, extreme weersomstandigheden, een tekort aan gespecialiseerde vakmensen en vrijwilligers en financiële beperkingen kunnen het behoud van monumenten bemoeilijken. De landelijke organisatie noemt bovendien verstedelijking en verschillende vormen van fysieke schade als factoren die erfgoed kwetsbaar maken.
Daarmee ontstaat een interessante tegenstelling. Monumenten worden juist gewaardeerd, omdat ze de tijd hebben doorstaan, maar hun ouderdom maakt ze niet automatisch bestand tegen nieuwe omstandigheden. Een gebouw dat eeuwenlang overeind is gebleven, kan bijvoorbeeld moeite hebben met veranderende klimaatomstandigheden of met de eisen die tegenwoordig aan energiegebruik en toegankelijkheid worden gesteld.
Dat betekent niet dat ieder monument ingrijpend moet worden aangepast. Monumentenzorg draait juist om het zorgvuldig afwegen van historische waarden tegen hedendaagse eisen. Soms is restauratie de oplossing, soms verduurzaming en soms kan een nieuwe functie ervoor zorgen dat een gebouw opnieuw onderdeel wordt van het dagelijks leven.
Het Huis der Provincie vertelt zijn eigen verhaal
Een treffend voorbeeld daarvan staat in Arnhem. Het Huis der Provincie en de historische Sabelspoort zijn zaterdag 12 september geopend van 10.00 tot 16.00 uur. Het provinciehuis laat bovendien goed zien dat monumentale geschiedenis niet altijd eeuwenoud hoeft te zijn.
Het oude provinciehuis werd tijdens de Tweede Wereldoorlog verwoest. Tijdens de wederopbouw kreeg Arnhem een nieuw provinciehuis aan de zuidzijde van de Markt. Architect J.J.M. Vegter ontwierp het gebouw en liet zich daarbij onder meer inspireren door de Scandinavische bouwstijl. De Sabelspoort vormt een fysieke verbinding tussen het historische Arnhem en de wederopbouwperiode.
Bezoekers kunnen er rondleidingen volgen en de provinciale kunstcollectie bekijken. Ook zijn er tentoonstellingen over onder meer oorlog, water en landschap. Daarmee wordt duidelijk hoe erfgoed verschillende tijdlagen met elkaar kan verbinden: wat in het verleden is gebouwd of hersteld, kan vandaag opnieuw onderwerp zijn van maatschappelijke vragen.
Een monument is meer dan een mooi gebouw
Juist daarin ligt misschien de grotere betekenis van Open Monumentendag. Een monument is niet alleen een gebouw dat architectonisch bijzonder is. Het kan ook een bron zijn voor verhalen over oorlog, religie, handel, landbouw, industrie, sociale verhoudingen en veranderingen in het landschap.
Dat maakt het interessant om tijdens Open Monumentendag niet alleen de bekende blikvangers te bezoeken. Een kleine dorpskerk of historische boerderij kan minstens zoveel vertellen over het verleden als een beroemd kasteel. Soms wordt de geschiedenis zelfs beter zichtbaar wanneer een gebouw minder spectaculair is, maar nog dicht bij zijn oorspronkelijke functie en omgeving staat.
Open Monumentendag probeert die belangstelling bovendien laagdrempelig te maken. De monumenten zijn gratis toegankelijk en er worden onder meer wandelingen, fietsroutes, rondleidingen, tentoonstellingen en activiteiten voor kinderen georganiseerd. Het doel is niet alleen bezoekers een bijzondere dag te bezorgen, maar ook de publieke belangstelling voor monumenten en daarmee het draagvlak voor monumentenzorg te vergroten.
De moeilijke vraag komt na het jubileum
Een jubileumeditie is een mooi moment om stil te staan bij wat er de afgelopen decennia is behouden. Maar het thema van dit jaar maakt duidelijk dat monumentenzorg niet alleen een terugblik kan zijn.
De komende jaren zullen eigenaren, overheden, erfgoedorganisaties en andere betrokkenen keuzes moeten blijven maken over wat behouden kan worden, hoe gebouwen kunnen worden gebruikt en welke aanpassingen verantwoord zijn. Dat vraagt niet alleen geld, maar ook kennis en vakmanschap. Tegelijkertijd kan herbestemming juist voorkomen dat monumenten hun functie verliezen en daardoor moeilijker te behouden zijn.
Daarom is Open Monumentendag uiteindelijk meer dan een jaarlijks weekend waarin deuren opengaan. Het is ook een moment waarop zichtbaar wordt wat er op het spel staat. De monumenten die bezoekers dit weekend bekijken, zijn er omdat eerdere generaties ervoor hebben gekozen ze te behouden.
De vraag is of wij bereid zijn dezelfde verantwoordelijkheid te nemen voor de generaties die na ons komen. Want erfgoed is pas werkelijk veerkrachtig wanneer het niet alleen het verleden kan vertellen, maar ook een toekomst heeft.
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
Weergaven: 87
