De herstelwerkzaamheden aan de Zandenbosvennen bij Nunspeet laten zien hoe natuurbeheer, cultuurhistorie en recreatie elkaar in de praktijk kunnen raken. Toen Staatsbosbeheer plannen maakte om een groot deel van de rododendrons rond de drie vennen te verwijderen, ontstond in 2021 verzet onder inwoners. Het oorspronkelijke plan werd daarop herzien en bewoners kregen via een klankbordgroep invloed op de uitwerking. De werkzaamheden werden in 2023 uitgevoerd, maar ook daarna bleef onderhoud nodig om de kwetsbare natuur te beschermen.
De kwestie draait om meer dan het uiterlijk van een bosgebied. De vennen op de Noord-Veluwe hebben natuurwaarden die onder druk staan, terwijl de omgeving ook betekenis heeft voor mensen die er wandelen, fotograferen en al generaties lang komen. De aanpak maakt duidelijk welke afwegingen nodig zijn wanneer ecologische doelen en de historische beleving van een landschap niet vanzelfsprekend samenvallen.
Waarom herstel van de Zandenbosvennen nodig was
De drie vennen liggen in het Zandenbos tussen Nunspeet en Vierhouten. Het bijzondere watersysteem hangt samen met een slecht doorlatende bodemlaag, waardoor regenwater in de kommen kan blijven staan. Volgens de natuurbeheerplannen bieden de vennen mogelijkheden voor de ontwikkeling van heideveentjes, een kwetsbaar type leefgebied voor onder meer bijzondere mossen en libellen.
In het provinciale Herstelprogramma voor vennen en venen op de Veluwe staat dat daarvoor onder meer bomen en struiken in het gebied waar water naar de vennen afstroomt moeten worden aangepakt. Ook moet verstoring door recreatie en honden worden beperkt. Boomwortels kunnen de bodemlaag bedreigen, terwijl bladval en beschaduwing invloed hebben op de omstandigheden in en rond het water.
De ingrepen zijn onderdeel van natuurherstel en niet uitsluitend bedoeld om het landschap een ander aanzien te geven. Tegelijkertijd betekent ecologisch herstel dat bestaande begroeiing en recreatieve routes kunnen veranderen. Juist dat leidde in Nunspeet tot discussie over de manier waarop de maatregelen moesten worden uitgevoerd.
Historisch landschap speelde belangrijke rol bij aanpassing
De weerstand richtte zich vooral op de voorgenomen verwijdering van rododendrons. Deze struiken zijn niet alleen onderdeel van het bestaande landschap, maar hebben voor een deel van de inwoners ook een persoonlijke en historische betekenis. Volgens de berichtgeving van de betrokken organisaties werden de bloeiende struiken onder meer gebruikt als achtergrond voor trouwfoto’s.
Staatsbosbeheer stelde in 2022 een klankbordgroep samen waarin inwoners en vertegenwoordigers van verschillende belangen konden meedenken. Een verslag van Staatsbosbeheer over het overleg beschrijft hoe ecologen, een ecohydroloog, een tuinhistoricus en deskundigen op het gebied van recreatie de voorstellen opnieuw beoordeelden. Daarbij kwamen onder meer wandelroutes en het behoud van bijzondere of cultuurhistorische bomen aan de orde.
Een historische luchtfoto uit 1930 bleek volgens een op 15 oktober 2026 gepubliceerd bericht van Nature Today behulpzaam bij de discussie over de rododendrons. De struiken waren in de loop van de tijd sterk gegroeid en stonden dichter bij het water dan op de historische opname te zien was. Het uiteindelijke plan voorzag in het terugsnoeien van de begroeiing, in plaats van het volledig verwijderen van vrijwel alle rododendrons zoals aanvankelijk was voorzien.
Minder ingrijpen in het landschap, maar wel natuurmaatregelen
De aangepaste aanpak betekende niet dat de ecologische doelstellingen werden losgelaten. Bomen en struiken werden verwijderd waar die volgens de beheerders een risico vormden voor het watersysteem of de kwaliteit van de oevers. Ook zijn wandelpaden aangepast om kwetsbare delen van de vennen te ontzien.
Een verslag van de Veluwe Randmeer Mediagroep over de afronding vermeldt dat bij de uitwerking van het plan meer bos behouden bleef, meer rododendrons werden gespaard en enkele wandelpaden werden verlegd in plaats van afgesloten. Met een vlonderpad en een bankje bleef het mogelijk om het gebied te bezoeken en de vennen te bekijken.
De werkzaamheden werden in het najaar van 2023 uitgevoerd. In mei 2024 werd het herstelde gebied opnieuw onder de aandacht gebracht bij de opening van een informatiebord. Daarmee waren de werkzaamheden echter niet het einde van het beheer.
Ook na de werkzaamheden bleef onderhoud noodzakelijk
In juli 2025 kondigde Staatsbosbeheer aanvullende werkzaamheden aan. Jonge bomen en struiken kwamen opnieuw op in de open oevers en ook het snoeien en verwijderen van rododendrons moest verder worden uitgevoerd. In het bericht Nazorg Zandenbosvennen gepland staat dat deze werkzaamheden in september 2025 zouden beginnen, gevolgd door het verwijderen van overige jonge bomen in de winterperiode.
Staatsbosbeheer meldde in hetzelfde bericht dat het heidemaaisel op de open plekken aansloeg en dat langs het water en het vlonderpad ringslangen waren waargenomen. Dat zijn waarnemingen van de beheerder, maar ze vormen op zichzelf geen volledige evaluatie van de ecologische effecten van het project. Daarvoor zijn ook gegevens nodig over de ontwikkeling van de waterstanden en de natuurwaarden over een langere periode.
Het provinciale Herstelprogramma voor vennen en venen voorziet in monitoring van de waterstanden bij de Zandenbosvennen tot zes jaar na afronding van de werkzaamheden. De resultaten daarvan zijn van belang om vast te stellen hoe het watersysteem zich ontwikkelt en in hoeverre de beoogde natuurdoelen worden bereikt.
Natuurherstel en bewonersbelangen blijven met elkaar verbonden
De Zandenbosvennen vormen een voorbeeld van natuurbeheer waarbij de uitvoering veranderde na reacties uit de omgeving. De ecologische noodzaak van maatregelen bleef het uitgangspunt, maar de historische betekenis van het landschap en de manier waarop bezoekers het gebied gebruiken, kregen een nadrukkelijkere plek in het uiteindelijke ontwerp.
Hoe duurzaam het herstel op lange termijn uitpakt, moet blijken uit de verdere monitoring en het beheer. De beschikbare publicaties beschrijven de aanpassingen, de uitgevoerde werkzaamheden en enkele waargenomen ontwikkelingen, maar bieden nog geen volledige meerjarige evaluatie van alle ecologische effecten.
Dit artikel is gebaseerd op het provinciale herstelprogramma, publicaties van Staatsbosbeheer, berichtgeving van de Veluwe Randmeer Mediagroep en het bericht van Nature Today van 15 oktober 2026. De oorspronkelijke publicatie op Nature Today is opgesteld door de provincie Gelderland, met beeldmateriaal van Staatsbosbeheer.
Heeft u een foutje gezien of beschikt u over aanvullende informatie? Neem dan contact met ons op.
Weergaven: 8
